Άγονη γραμμή

22 Ιουνίου 2009

Ο γανωτής

Filed under: Δαφέρμος Αντώνης — Άγονη Γραμμή @ 9:18 πμ
Tags:

ganotsis 3

ΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΟΤ ΓΑΝΩΤΗ ή γανωτζή ή γανωματή ή κασσιτερωτή ή καλαϊτζή είναι από τα πιο παλιά επαγγέλματα. Πολλοί τοποθετούν την ύπαρξη του ακόμη και στα βυζαντινά χρόνια. Ήταν μια δουλειά δύσκολη και υπεύθυνη, αφού πολλές φορές έσωζε τους ανθρώπους από βέβαιο θάνατο , που προκαλούσαν τα αγάνωτα σκεύη.

Τα περισσότερα σκεύη που χρησιμοποιούσαν οι νοικοκυρές για τις καθημερινές ανάγκες, κυρίως στη μαγειρική, ήταν χάλκινα (μπακιρένια). Με τον καιρό και την πολλή χρήση οξειδώνονταν (σκούριαζαν) και γίνονταν επικίνδυνα. Γι’ αυτό έπρεπε να γανωθούν, δηλαδή να καλυφθεί η επιφάνεια τους μ’ ένα στρώμα κασσίτερου (χαλάι) για να τα κάνει ακίνδυνα από την οξείδωση.

Το γάνωμα γινόταν από ειδικούς τεχνίτες τους γανωτήδες. Δεν σπούδαζαν πουθενά. Αυτοδίδακτοι οι περισσότεροι, μετέδιδαν την τέχνη τους από γενιά σε γενιά. Υπήρχαν αρκετοί γανωτήδες στη χώρα μας. Στο Ρέθυμνο, κατά τον Ν. Ζαμφώτη, ήταν ο Βασίλης Σαριδάκης, ο Γιώργος Τριχάκης και ο Πελοπίδας Χλιαουτάκης. Ο τελευταίος ήταν και χαλκουργός.

Οι περισσότεροι γανωτήδες σ’ όλη την Ελλάδα ήταν πρόσφυγες και Γιαννιώτες. Πλανόδιοι,γύριζαν τις γειτονιές από χωριό σε χωριό, μ’ ένα τσουβάλι στον ώμο, κατάμαυρο από την πολλή χρήση. Εκεί έβαζαν όλα τα σκεύη, που χρησιμοποιούσαν για το γάνωμα.

Πάντα θα θυμάμαι, όταν, στα παιδικά μου χρόνια, έφτανε στο χωριό ο γανωτής και φώναζε με την τραχιά και δυνατή φωνή του: «ο γανωωωτής! μπακίρια γανώνωωωω, ο γανωωωτής!». Στο άκουσμα του, οι νοικοκυρές έφερναν όλα τα χάλκινα σκεύη που ήθελαν γάνωμα: μπρίκια, λύχνους, τεντζερέδες, τηγάνια, κουταλοπίρουνα, ταψιά, τσουκάλια και άλλα. Εκείνος άπλωνε τα μουτζουρωμένα χέρια του, γέμιζε το τσουβάλι του και δρόμο για το εργαστήρι του.

Στα χωριά δεν είχε μόνιμο εργαστήρι. Συνήθως στεγαζόταν σε εγκαταλειμμένες φάμπρικες, παλιά σπίτια ή χάνια. Το βράδυ κοιμόταν στον χώρο που εργαζόταν, δίπλα στη φωτιά και τον καπνό. Από φαγητό να μη γίνεται κουβέντα, ό.τι παράγει η γη. κι αυτό κρατούσε μέρες, βδομάδες και μήνες. Μετά το γάνωμα επέστρεφε τα σκεύη, τα οποία έλαμπαν σαν καινούρια. Η πληρωμή γινόταν κυρίως σε είδος: πατάτες, σιτάρι, αυγά. καλαμπόκι, λάδι κ.λπ., γιατί ρευστό σπάνια υπήρχε.

Η διαδικασία του γανώματος ήταν πολύ δύσκολη και ανθυγιεινή. Έφερνε τα σκεύη στο στέκι του (χαλκοματάδικο) και έγραφε σε ποιον ανήκε το καθένα. Εκεί υπήρχαν όλα τα απαραίτητα υλικά και εργαλεία: το καλάι (κασσίτερος). το σπίρτο (υδροχλωρικό οξύ), το νησαντήρι (χλωριούχο αμμώνιο). το τσιμπίδι. με το οποίο κρατούσε το χάλκωμα πάνω από τη φωτιά, ένα μεγάλο ταψί (ταβλάς), που εκεί μέσα έριχνε τα μικρά κομμάτια καλάι που περίσσευαν για να τα ξαναχρησιμοποιήσει. Στη μέση του δωματίου υπήρχε μια φουφού, όπου άναβε η φωτιά ή άναβε πρόχειρη φωτιά με ξύλα. Έβαζε τα χαλκώμα-τα στη φωτιά να πυρώσουν.τα καθάριζε καλά-καλά και κυρίως στα σημεία που ήταν πρασινισμένα και σκουριασμένα.

ganotsis1

Ο καθαρισμός των σκευών γινόταν με πολλούς τρόπους. Τα έτριβε με συρματόβουρτσα, με άμμο και νερό. Για να καθαρίσει τα μεγάλα καζάνια έμπαινε μέσα και με τα πόδια του και τα έτριβε. Χρησιμοποιούσε ακόμη στάχτη και κάρβουνο για καθαρισμό. Μετά άλειφε την εσωτερική επιφάνεια του σκεύους με σπίρτο και έπειτα την έτριβε καλά με άμμο ή τριμμένο κεραμίδι ή αλατσύπετρα.

Μετά το τέλος του σχολαστικού καθαρισμού, πύρωνε στη φωτιά το σκεύος, κρατώντας το με την τσιμπίδα. Μετά, όπως ήταν ζεστό, έριχνε μέσα το νησαντήρι (χλωριούχο αμμώνιο) για να κολλήσει το καλάι πάνω στο σκεύος. Αφού το σκούπιζε καλά. άπλωνε στη συνέχεια το λιωμένο καλάι σ’ όλη την επιφάνεια με τη βοήθεια ενός βαμβακιού. Όλα τα μικρά κομματάκια καλάι που περίσσευαν τα μάζευε στο ταψί. Αν κάτι δεν πήγαινε καλά το περνούσε και δεύτερο χέρι. Τέλος,το σκούπιζε με ένα καθαρό βαμβάκι για να γυαλίσει. Το γανωμένο πια σκεύος φαινόταν σαν καινούριο.

Η μάνα μου, όταν έπαιρνε το γανωμένο σκεύος,το έπλενε με πίτουρα και μπόλικο νερό και μετά μαγείρευε. Μου άρεσε πολύ ν’ ανάβω τον λύχνο το βράδυ, όταν ήταν καινουριογανωμένος.

ganotsis2

Τόσο πολύ ήταν δεμένο το επάγγελμα του καλαϊτζή με τη ζωή των ανθρώπων. που πέρασε και στα επώνυμα πολλών σ όλη την Ελλά­δα π.χ. Καλαϊτζάκης, Καλαϊτζής, Καλαϊτζιδάκης, Καλαϊτζίδης. Κα-λαϊτζόγλου, Καλαϊτζηνός, Γανω-τάκηςκαι άλλα.

Βρέθηκα στο εργαστήρι του Πε­λοπίδα Χλιαουτάκη. Είναι ο τε­λευταίος χαλκουργός στον Νομό Ρεθύμνου. Άνθρωπος ήρεμος, α­πλός, γεμάτος αρχοντιά και καλο­σύνη, μου μίλησε με προθυμία για τη δουλειά του. που την ξεκίνησε έντεκα χρονών. αρχικά ως τσιράκι στον Βασίλη Σαριδάκη. Αγράμ­ματος μεν αλλά γεμάτος σοφία και ανησυχίες. Τα χέρια του είναι ροζιασμένα από τη δουλειά και μου λέει με σιγουριά «αυτά θα φύγουν μαζί με μένα».Ως χαλκουργύς έφτιαχνε κάθε είδους χάλκινα σκεύη: καζάνια που χωρούσαν μέχρι 150 κιλά, τάσια, βρύσες, μαστραπαδάκια, μικρά και μεγάλα κιούπια,λύχνους,γαλατιέρες,λαμπίκους και ό,τι βάζει ο νουςτ’ ανθρώπου. Γύριζε και τα πουλούσε στα νοσοκομεία, στις φυλακές σε όλα τα χωριά του νομού, μέχρι και στις Μοίρες. Είχε μεγάλο μεράκι για τη δουλειά του. Πολ­λές φορές ξενυχτούσε και σκεφτόταν πως θα φτιάξει κάποια καινούρια πα­τέντα. Γνώριζε καλά και την τέχνη του γανωτή. Στο τέλος της κουβέντας μας μου είπε: «Είμαι ευχαριστημένος,γιατί ατιμίες, κλεψές και απάτες δεν έκαμα στη ζωή μου».

Αυτά συνέβαιναν πριν από αρκετά χρόνια. Μετά το 1975, η δουλειά άρ­χισε να φθίνει· δεν υπάρχουν πια πολλά τέτοια σκεύη. Τη θέση τους πήραν τα ανοξείδωτα, τα πλαστικά, τα εμαγιέ. Σήμερα ό,τι υπάρχει το κρεμούν για ομορφιά στους τοίχους των σπιτιών.

Ελάχιστοι άνθρωποι διατηρούν ακόμη χάλκινα σκεύη, κυρίως οι κτηνο­τρόφοι και εκείνοι που έχουν ρακοκάζανα. Γι’ αυτό ο γανωτής δεν κάνει τό­σο αισθητή την παρουσία του σήμερα στα χωριά μας. Η φωνή του έσβησε και μόνο στη μνήμη των μεγαλύτερων, καθώς και στα λαογραφικά κείμενα διατηρείται το πέρασμα του.

Έμεινε όμως η μαντινάδα:

Σαν το χαλάι έλιωσα, σαν το χεράκι λιώνω για σε ‘λιωσα και χάθηκα μα δεν το μετανιώνω.

Από το βιβλίο του Αντώνη Δαφέρμου: Παραδοσιακά επαγγέλματα που χάνονται. Ρέθυμνο 2007

About these ads

4 σχόλια »

  1. Συγχαρηρήρια πολύ ωραία και επιμελημένη σελίδα. Ωστόσο, λόγω επαγγελματικής μου ενασχόλησης στον χώρο τών Γραφικών Τεχνών,
    έχω να σημειώσω ότι πρέπει να δίνεται περισσότερη προσοχή στο φωτογραφικό υλικό. Πιο μεγαλύτερες και πιο καθαρές φωτογραφίες. Επίσης, εκτός από τούς… “καταστηματάρχες” γανωτήδες υπήρχαν και οι περιφερόμενοι στις γειτονιές που γάνωναν, κυρίως, μαχαιρο-πήρουνα.
    Σας ευχαριστώ.
    Νίκος Καρπούζης

    Σχόλιο από Νικος Καρπούζης — 22 Απριλίου 2011 @ 10:25 πμ | Απάντηση

  2. Λοιπόν, πολυ ωραίο το άρθρο, αλλά απουσιάζει εντελώς ένα σταδιο απο τη διαδικασία του γανώματος. Το καλάι, απο μόνο του δεν κολάει εύκολα στο χαλκο, ή ακόμη κι αν κολλήσει, δεν είναι καθόλου ανθεκτικό. Έπειτα λοιπόν από το βήμα του καθαρισμού, η επιφάνεια περνιεται σχολαστικά με “σβησμένο σπίρτο”, ή χλωριούχο ψευδάργυρο, που είναι άλας με χημικό τύπο ZnCI2, τον οποίο έχει εκ των προτερων κατασκευάσει ο γανωτής, βάζοντας ένα μικρο κομμάτι ψευδαργύρου (Zn), αντιδράσει με “σπίρτο” (ΗCL), σε ένα δοχείο γυαλινο κατά προτίμηση, σε μικρή σχετικα ποσότητα, ανάλογη βέβαια με την επιφάνεια που πρέπει να καλύψει με καλάϊ. Ηρθε η ώρα για το νησαντήρι (Χλωριούχο αμμώνιο-NH4Cl), το οποίο περνιέται με βαμβάκι επάνω στην καυτή επιφάνεια του χαλκώματος. Όλα αυτά γίνονται, για να ενισχυθεί ο κασσίτερος (καλάϊ -Sn), με ψευδάργυρο (Ζn). Αρα το γάνωμα είναι ένα κράμα, ψευδάργυρου και κασσίτερου, πολύ ανθεκτικού στη θερμοκρασία πλέον, τις οξειδώσεις, και τους καθαρισμούς με σύγχρονα σαπούνια και υγρά πλυσίματος.

    Σχόλιο από Αντώνης Ηλιάδης — 9 Φεβρουαρίου 2012 @ 4:48 πμ | Απάντηση

  3. Καλη σας μερα ολα οσα περιγραφεται ειναι πολλυ σηματνικα και χρησιμα για τις δυσκολες ημερες που περναμε,Επειδη προσφατα ,περιπου ενα μηνα ΕΧΑΣΑ τον ΜΠΑΜΠΑ ΜΟΥ ο οποιος ηταν [ Γανωματης \ Καλαντζης] και θελω να μαθω να γανωνο δεν βρισκο στην περιοχη οπου καταγωμε το σηγκεκριμενο υλικο το [ΚΑΛΑΙ - ΚΑΣΙΤΕΡΟ] εαν σας ειναι ευκολο με ενημερωνεται για την ευρεση του και θα σας ειμαι ΕΥΓΝΩΜΟΝ, ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ////////////

    Σχόλιο από Τζελης χρηστος — 5 Οκτωβρίου 2012 @ 8:21 πμ | Απάντηση


Κανάλι RSS για τα σχόλια του άρθρου.

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

The Rubric Theme. Blog στο WordPress.com.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 26 other followers

%d bloggers like this: