Άγονη γραμμή

18 Μαρτίου 2008

Η Προκυμαία μας, οι πρωτεργάτες της κατασκευής της και τα στάδια της ολοκλήρωσης του έργου

Filed under: Εκκεκάκης Γεώργιος — Άγονη Γραμμή @ 11:25 μμ
Tags:

dabi

Σχέδιο που δείχνει το εσωτερικό του επάκτιου προμαχώνα, ο οποίος γκρεμίστηκε το 1914 για να ολοκληρωθεί η Προκυμαία.

Πρώτη αφορμή για να γραφτεί το σημείωμα αυτό ήταν ένα ψηφιακό αντίγραφο μιας κατοχικής φωτογραφίας της Προκυμαίας – προσφορά του Χανιώτη ερευνητή και συλλέκτη Μανόλη Μανούσακα. Για τον άνθρωπο αυτό είχα γράψει πριν από δύο χρόνια, ακριβώς (βλ. Ρεθ.Νέα, φ. 28-29 Ιανουαρίου 2006). Εκείνο που τώρα μπορώ να προσθέσω είναι τούτο: Ο Μανόλης Μανούσακας πιστεύω ότι θα αποδειχτεί κάποτε άξιος της ευγνωμοσύνης όλων μας – και το εννοώ.

Υπήρξε και μια δεύτερη (και όχι δευτερεύουσα) αφορμή: Τον τελευταίο καιρό προσπαθώ να βάλω σε τάξη τις βιογραφίες των Ρεθεμνιωτών που άφησαν ίχνη. Έτυχε λοιπόν, τις μέρες αυτές, να επεξεργαστώ τα βιογραφικά σημειώματα του Νικολάου Καλογέννητου και του Δημητρίου Λεφάκη που θεωρούνται από τους πρωτεργάτες της κατασκευής του έργου.

kalo

Ο Νικόλαος Καλογέννητος, βουλευτής, δημοτικός σύμβουλος κλπ. ήταν σπουδαίος επιχειρηματίας με υποκατάστημα ειδών κιγκαλερίας στο Πάνορμο. Για να ενθαρρύνει την προώθηση της κατασκευής δήλωσε πως ο ίδιος διαθέτει άτοκα τα κεφάλαιά του. Ξέρομε ότι γεννήθηκε περί το 1845 και αγνοούμε τελείως το χρόνο του θανάτου του.

lef

Δημήτριος Λεφάκης, ένας από τους πρωτεργάτες στην κατασκευή της Προκυμαίας (Από το πολύτιμο αρχείο του Μ. Αστρινού).

Ελάχιστοι πρέπει να είναι οι σημερινοί Ρεθεμνιώτες που έχουν ακούσει για τα πρόσωπα αυτά. Ισως επειδή δεν ζουν σήμερα απόγονοί τους στην πόλη μας. Κάποτε όμως, επιτέλους, θα πρέπει να γνωρίσομε τους ανθρώπους εκείνους που οραματίστηκαν και αγωνίστηκαν για φτιαχτεί η όμορφη πόλη που όλοι σήμερα την καμαρώνομε, ενώ μερικοί απολαμβάνουν ωφελημάτων από τα κάλλη της [sic]!

Ας πάρομε όμως με τη σειρά τις τρεις ενότητες του θάματος:

Α – Η Προκυμαία: Είναι, αναμφίβολα, το κομμάτι της πόλης που… οι ξένοι απολαμβάνουν περισσότερο. Για το ίδιο το έργο – που φαίνεται να ξεκίνησε με την είσοδο του 20ου αιώνα – παραμένουν πολλά κενά στις γνώσεις μας. Υπάρχει, βεβαίως, το θαυμάσιο βιβλίο-λεύκωμα του Γιάννη Σπανδάγου που επιγράφεται ΡΕΘΥΜΝΟ – Λιμάνι και Προκυμαία (έκδοση 1999), με σημαντικές πληροφορίες και ντοκουμέντα, που όμως αφορούν περισσότερο το Λιμάνι και λιγότερο την Προκυμαία. Θα πρέπει κανείς να αποδελτιώσει τις ρεθεμνιώτικες εφημερίδες των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα και να αναδιφήσει στα τοπικά αρχεία για να αποκτήσουν οι σημερινοί κάτοικοι την εικόνα τόσο των εργασιών όσο και της λειτουργίας του έργου. (Είναι μια πρόταση στους νεότερους ερευνητές. Θα άξιζε τον κόπο μια τέτοια προσπάθεια, μια και η Προκυμαία έχει προσφέρει πολλά).
Μια εικόνα των δυσκολιών μας δίδει ένα απόσπασμα από τις αναμνήσεις του Ι.Κ. Δετοράκη (βλ. Κρητ. Επιθ. 13-1-19951):

… Την προμήθειαν των ογκολίθων του κρηπιδώματος ανέλαβε ο μακαρίτης Δημήτριος Λεφάκης, όστις εχρησιμοποίησε μεταφορικόν αμάξι (κάρο) χαμηλό, με τροχούς χονδρούς και δυνατούς, συρόμενον υπό δύο βοών, κατασκευασθείσης, ειδικώς, υποφερτής οδού μέχρι του λατομείου εις τον πλησίον της πόλεως λόφον … έτσι έγινεν η περικαλλής αυτή προκυμαία, με το ευρύ προς την θάλασσαν πλακόστρωμα ως πεζοδρόμιον και με αφθονίαν μεγάλων λίθων εις τους πόδας του κρηπιδώματος, ικανών να σμικρύνουν την ορμήν των κυμάτων … κλπ.

germ

-Η εικόνα της συρματόφρακτη κατοχικής Προκυμαίας προκαλεί πολλά συναισθήματα και επιδέχεται πολλά σχόλια. Η φωτογραφία – προσφορά του Μ. Μανούσακα – είναι άγνωστη και αποτελεί ντοκουμέντο.

Β – Οι πρωτεργάτες: Θα ήταν άδικο, πρόχειρο και αντιδεοντολογικό να παραθέ-σει κανείς χωρίς ενδελεχή έρευνα ονόματα εμπνευστών και πρωτεργατών του έργου. Μια όμως και αναφέρθηκε ο Δημήτριος Λεφάκης, αξίζει να δώσομε μερικά βιογραφικά στοιχεία του. Πριν απ’ αυτό, να παραπέμψομε και σε ένα άλλο απόσπασμα κειμένου του Ι.Κ. Δετοράκη, που δείχνει ότι και ένα άλλο σπουδαίο έργο, ο Περιφερειακός δρόμος της Φορτέτζας, ήταν όνειρο γενεών. Όταν ακόμα κατασκευαζόταν η Προκυμαία, γινόταν λόγος και για … νέα προκυμαία από Κιουλούμπαση, κατεδαφισθέντων των εκεί τουρκικών στρατιωτικών κτιρίων παλαιάς εποχής ώστε να κατασκευασθεί οδός περιστροφική περί το φρούριον … και να ενωθεί με τον της εξοχής δρόμον Ρεθύμνης Χανίων … κλπ.

Τώρα, για τον Δημήτριο Γ. Λεφάκη (Άνδρος π. 1840 – Ρέθυμνο, Φεβρουάριος 1921) τι να πρωτοπεί κανείς. Ο Βασίλειος Ψιλάκης στη μνημειώδη (αλλά και ακατάστατη) Ιστορία του της Κρήτης αφιερώνει δυο ολόκληρες σελίδες για την πατριωτική προσφορά του ανδρός. Για καμιά άλλη προσωπικότητα της Κρήτης δεν αφιέρωσε ο Ψιλάκης τόσο χώρο στο έργο του. Μαθαίνομε λοιπόν ότι ο Λεφάκης άφησε τη σφραγίδα του σε όλες τις επαναστάσεις. Απ’ αυτή του 1866 μέχρι και την τελευταία, του 1897 (βλ. Α΄ έκδοση τόμ. Γ΄ σ. 1220 ή ανατύπωση σσ. 2505 έως 2506). Ήταν αυτός που το ’66 απελευθέρωσε από τα μπουντρούμια της Κωνσταντινούπολης τον Χατζη-μιχάλη Γιάνναρη, αυτός που το’78 κατάφερε με ενέργειές του να σταλούν μια καραβιά όπλα και 20.000 χρυσά εικοσόφραγκα στην Κρήτη, ο ίδιος που το ’97 … συνετέλεσε σπουδαίως εις την διεξαγωγήν της επαναστάσεως. Ως μεγαλέμπορος σιτηρών ταξίδευε συχνά στην Πόλη και στην Οδησσό, χωρίς ποτέ να αποστρέψει την έγνοια του από τα προβλήματα της δικής του πόλης, του Ρεθύμνου. Για ένα διάστημα, περί το 1903, χρημάτισε και Δημαρχεύων.

Για την ακρίβεια, ο Λεφάκης είχε ρίζες από τα Σφακιά. Στο Ρέθυμνο ήταν γαμπρός. Με τη σύζυγό του, το γένος Βιστάκη, απόκτησαν 4 κόρες, από τις οποίες μόνο μία άφησε απογόνους.

Γ΄ Στάδια της κατασκευής του έργου: Στις δύο φωτογραφίες που υπάρχουν και δείχνουν το κύμα σε καιρό ηρεμίας να φτάνει μέχρι τα κατώφλια των σπιτιών (τραβηγμένες περί το 1900;), παρατηρούμε μια τσιμεντένια κατασκευή (βλ. εικόνα), κάτι σαν μεγάλο πεζοδρόμιο (π. 25Χ7μ.). Είναι στο προς το Λιμάνι άκρο της σημερινής Προκυμαίας, κοντά στο Λύκειο. Ουσιαστικά δε γνωρίζομε πώς και γιατί έγινε. Ο Γιάννης Σπανδάγος (ό.π. σ. 62) το χαρακτηρίζει τμήμα του όλου έργου, κατασκευή του 1900. Ο ίδιος σημειώνει ότι το τελευταίο τμήμα, αυτό που αντιστοιχεί στην πλατεία του Άγνωστου Στρατιώτη και στο ξενοδοχείο «Κύμα» ολοκληρώθηκε το 1933 από τη Λιμενική Επιτροπή.

Η φωτογραφία του Μανόλη Μανούσακα που παραθέτομε είναι η μόνη που μας δείχνει το τελευταίο αυτό τμήμα. Έχοντας ξεκάθαρες μνήμες, να πούμε ότι, όπως βλέπομε και στη φωτογραφία, η Προκυμαία τέλειωνε σε μια «Πύλη». Στην πραγματικότητα ήταν δυο τσιμεντένιες κολώνες ύψους περίπου 2 μέτρων, τετράγωνης διατομής. Στη δυτική όψη τους είχαν τυπωθεί (πριν στεγνώσει το τσιμέντο) τα κεφαλαία αρχικά Λ.Ε.Ρ. Αναρωτιόμουν μια ζωή τι σχέση μπορεί να είχε η «πύλη», που με δυο 2-3 σκαλοπάτια κατέβαζε στην αμμουδιά, με το … Λύκειο των Ελληνίδων [!]. Τώρα καταλαβαίνω πως πρέπει να ήταν τα αρχικά της Λιμενικής Επιτροπής Ρεθύμνης!

Η κατασκευή του τελευταίου αυτού τμήματος της Προκυμαίας είχε και ένα θύμα: Ο λόγος για τον Επάκτιο Προμαχώνα, την «Ντάμπια», όπως έλεγαν οι Ρεθεμνιώτες. Η (τούρκικη;) αυτή προσθήκη στην οχύρωση της πόλης γκρεμίστηκε το 1914, προκειμένου να ολοκληρωθεί η Προκυμαία. Ο τύπος της εποχής πανηγυρίζει αυτό το γκρέμισμα.

Άλλες προσωπικές αναμνήσεις από την Προκυμαία: Ήμουν σε νηπιακή ηλικία όταν συνειδητοποίησα την έννοια και τους κινδύνους της κοσμοσυρροής. Ήταν μια Κυριακή [του 1938;] και όλοι μιλούσαν από το πρωί για τις … ιπποδρομίες που θα γινόταν το απόγευμα στην Προκυμαία. Παρά τη λαχτάρα μου να μάθω τι ήταν αυτές οι ιπποδρομίες, όχι μόνο δε μπόρεσα τίποτα να δω, αλλά και τσαλαπατήθηκα άσχημα.

Παρ’ όλα αυτά, οι μνήμες μου από τα κυριακάτικα βράδια στην προπολεμική Προκυμαία είναι νοσταλγικές. Η απίστευτη κοσμοσυρροή με τη Μουσική του Δήμου να παιανίζει, τα παιχνίδια με συνομήλικους και, βεβαίως, η απαραίτητη πάστα ή το κοκ. Συμπληρωματικά ήταν και τα αμύγδαλα με τον κίτρινο φλοιό τους που οι πωλητές του είδους τα προσέφεραν σε κληματόφυλλα.

Μνήμες από την Προκυμαία της Κατοχής δεν έχω. Τότε φοιτούσα στο σχολείο της Πηγής, όπου είχαμε καταφύγει οικογενειακώς. Για την ακρίβεια, τα μαθήματα γίνονταν πότε στη μία εκκλησία και πότε στην άλλη.

Οι μετακατοχικές μνήμες χωρίζονται σε δυο περιόδους. Ας πούμε 1944-48 και 1949-1953. Από την πρώτη περίοδο περιορίζομαι να αναφέρω το ψάρεμα με μέσα ένα καλάμι και μια κοινή καρφίτσα λυγισμένη καταλλήλως και δεμένη σε κλωστή … καπλαντίσματος! Όταν κάποιο από τα παιδιά που ψάρευαν μας έδειξε ένα πραγματικό αγκίστρι, οι υπόλοιποι θαυμάσαμε το γεγονός και ζηλέψαμε.

Εκτιμώ ότι από το 1948 ή 49 άρχισε η Προκυμαία να παίρνει την προπολεμική της όψη. Ο συναγωνισμός των παραλιακών κέντρων αποτυπώνεται, νομίζω, στον μεζέ του ούζου. Στη δεύτερη παραγγελία ο μεζές ήταν βελτιωμένος. Το γκαρσόνι, για λόγους ευνόητους, φώναζε δυνατά: «ούζα δεύτερα»!! Ε, λοιπόν, δεν άργησε να ακούγονται φωνές όπως «ούζα τέταρτα» … ακόμα και «ούζα πέμπτα»! Αυτό σήμαινε πως στον μεζέ θα μπορούσε κανείς να ανακαλύψει μέχρι και … ίχνη σαλαμιού! Ήταν μεγάλος σταθμός όταν κάποιο από τα παραλιακά κέντρα ανήγγειλε τη δυνατότητά του να σερβίρει μπύρα, κάτι που πρέπει να έγινε τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950. Το μεγάλο άλμα στην ψυχαγωγία έγινε, βέβαια όταν κάποιο κέντρο έφερε τραγουδιστή, η φωνή του οποίου, μάλιστα, έλεγαν πως έμοιαζε με τη φωνή του Μαρούδα. Οι άνθρωποι της γενιάς μου μπορούν να βεβαιώσουν για το εξής ανεπανάληπτο: Οι τραγουδιστές και οι τραγουδίστριες στα κέντρα της Προκυμαίας έγιναν τόσοι, που οι θαμώνες δεν καταλάβαιναν ποιος τραγουδούσε τι.

Θα ήθελα να συμπληρώσω τις μνήμες μου με τα εξής πραγματικά γεγονότα που σήμερα φαίνονται απίστευτα: Τη δεκαετία του ’50 ξέραμε όλοι ποιοι και πόσοι ξένοι (κυρίως Ρεθεμνιώτες των Αθηνών) παραθέριζαν στην πόλη. Ήταν οι λεγόμενοι «σταφυλάδες», οι παρουσία των οποίων γινόταν αφορμή για σχόλια. Και ένα δεύτερο: Όταν, τον Σεπτέμβριο του 1963, ύστερα από δεκαετή απουσία, βρέθηκα και πάλι με παρέα στην Προκυμαία, οι φίλοι μου εντόπισαν έναν άγνωστο να κάθεται σε διπλανό τραπέζι. Ήταν τόσο ασυνήθιστη η παρουσία ενός ξένου, που κάποιος από την παρέα θεώρησε χρέος του να σηκωθεί και να καλέσει τον άγνωστο στο τραπέζι μας.

Είναι βέβαιο πως αυτά όλα φαίνονται σήμερα απίστευτα με τις χιλιάδες των ξένων που κατακλύζουν την πόλη. Πρέπει όμως να τα λέμε, γιατί το τουριστικό φαινόμενο δεν προέκυψε μόνο του.

par5

Εκτιμούμε ότι η φωτογραφία (λεπτομέρεια σπάνιας κάρτας) είναι τραβηγμένη περί το 1940. Κάποια από τα πρόσωπα είναι αναγνωρίσιμα στους παλαιότερους.

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Καλορίζικο το νέο blog!
    ΚΑΛΛΕΡΓΗΣ ΜΑΝΟΛΗΣ

    Σχόλιο από ΚΑΛΛΕΡΓΗΣ ΜΑΝΟΛΗΣ — 20 Μαρτίου 2008 @ 2:37 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: