Άγονη γραμμή

10 Απριλίου 2008

Οι Αρσακειάδες των Κρητικών Επαναστάσεων

Filed under: Εκκεκάκης Γεώργιος — Άγονη Γραμμή @ 8:50 μμ
Tags:

…ένα θέμα άξιο διερεύνησης

Ακόμα και η Καλλιρρόη (Σιγανού) Παρρέν, η αποκαλούμενη σήμερα «απόστολος της γυναικείας χειραφεσίας», θα μπορούσε να είχε μείνει για όλη της τη ζωή μια ολιγογράμματη κυρία, αν δεν αναγκαζόταν να εγκαταλείψει το γενέθλιο τόπο μέσα στη θύελλα της επανάστασης του ’66.

Εξώφυλλο πρόσφατης (αχρονολόγητης) έκδοσης 543 σελίδων για τη ζωή της.

Σε κάθε επανάσταση, χιλιάδες κατατρεγμένων, ρακένδυτων και πεινασμένων «γυναικόπαιδων» (όπως είχε καθιερωθεί να ονομάζονται οι άμαχοι πρόσφυγες εκείνων των δύσκολων περιστάσεων) αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν την Κρήτη και να ζητήσουν καταφύγιο στην ελεύθερη Ελλάδα. Το θέμα είναι, βεβαίως, γνωστό και υπάρχει εκτενής σχετική βιβλιογραφία (Υποσ.1). Μου είναι εντούτοις άγνωστο αν κανείς από τους μελετητές της περιόδου έχει ασχοληθεί με μια ειδική πτυχή του προσφυγικού ζητήματος που θα τη χαρακτήριζα θετική. Ο λόγος για τα λίγα προικισμένα προσφυγόπουλα, αγόρια και κορίτσια, που με την επιμέλεια και τη φιλομάθεια τους κατάφεραν ν’ ανέβουν μερικά σκαλοπάτια στην κλίμακα της μόρφωσης (Υποσ.2) ή και να φτάσουν ακόμα και στην κορυφή. Η περίπτωση του Γ. Νικολαΐδη που μας απασχόλησε στο προηγούμενο (1ο) τεύχος του περιοδικού (βλ. σελ. 3 έως 6) είναι ενδεικτική και χαρακτηριστική.

Στο τεύχος αυτό θα γίνει λόγος για τις Αρσακειάδες των κρητικών επαναστάσεων, για τις μικρές δηλαδή προσφυγοπούλες που έφυγαν κατατρεγμένες σε κάποια από τις επαναστάσεις και που κατάφεραν να φοιτήσουν ή και ν’ αποφοιτήσουν από το Αρσάκειο. Εύλογα μπορεί να υποθέσει κανείς ότι οι περισσότερες απ’ αυτές, σε συνθήκες ομαλότητας στον τόπο τους, θα μπορούσε και να έμεναν αγράμματες ή ολιγογράμματες. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι και η Καλλιρρόη Σιγανού – Παρρέν (1861-1940), η διασημότερη ίσως Ρεθεμνιώτισσα όλων των εποχών, θα μπορούσε να είναι μια τέτοια περίπτωση. Υπενθυμίζεται ότι η Καλλιρρόη το γένος Στυλιανού Σιγανού καταγόταν από τα Πλατάνια Αμαρίου και ότι έφυγε σε ηλικία 7 περίπου ετών, κατά την επανάσταση του 1866. Υπενθυμίζεται επίσης ότι μια πρόσφατη έκδοση με τη βιογραφία της (Υποσ. 3) καλύπτει 543 σελίδες!

Είναι βέβαιο πως αν ήταν δυνατό να βρεθούν στοιχεία βιογραφικά, θα έρχονταν στο φως και άλλες προσωπικές ιστορίες γυναικών του τόπου μας που θα μπορούσε να γίνουν μυθιστόρημα. Το θέμα – που ήδη το χαρακτήρισα άξιο μελέτης – έχει όμως ενδιαφέρον από πολλές απόψεις. Αξίζει, για παράδειγμα, να μελετηθεί το πόσο επηρέασε τις τοπικές κοινωνίες ο επαναπατρισμός, ύστερα από κάθε επανάσταση, κοριτσιών μιας άλλης κουλτούρας. Εκτός δηλαδή από το αυτονόητο γεγονός ότι η παρουσία αρκετών προσοντούχων δασκαλισσών – είδος σπανιότατο στην Κρήτη κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα (Υποσ.4) – βοήθησε αμέσως τη λειτουργία των παρθεναγωγείων, πρέπει να υπήρχε και έμμεσος επηρεασμός.

Στο σημείωμά μας αυτό θα περιοριστούμε να υπενθυμίσομε μερικά ονόματα Αρσακειάδων που ξεκίνησαν από το Ρέθυμνο, για τις οποίες κάποια στοιχεία μπορέσαμε να βρούμε. Ατυχώς μόνο η Καλλιρρόη Παρρέν κατάφερε ν’ αφήσει έντονα τα ίχνη της στη βιβλιογραφία (βλ. εικ. 1). Αυτό, αναμφίβολα, οφείλεται στην αξία της, αλλ’ όχι μόνο. Θα πρέπει να δεχτούμε ότι όλες όσες κατάφεραν τότε να ξεπεράσουν τις δυσκολίες της προσφυγιάς και ν’ αποκτήσουν τον ανώτατο για τις Ελληνίδες της εποχής τίτλο σπουδών, διέθεταν ένα υπόβαθρο καθόλου τυχαίο. Στο ερώτημα: … γιατί μόνο η Καλλιρρόη Παρρέν; έμμεση απάντηση μας δίνει η περίπτωση μιας άλλης Αρσακειάδας με καταγωγή από το Ρέθυμνο, για την οποία δε δυσκολευτήκαμε να βρούμε στοιχεία βιογραφικά:

Η Δέσποινα (Καλαϊτζάκη) Πετρώφ είναι μια ακόμα Αρσακειάδα ρεθεμνιώτικης καταγωγής που είχε ξεπεράσει την ανωνυμία. Ήταν όμως ανεψιά και σύζυγος επωνύμων ανδρών της εποχής και συγγραφέας ενός τουλάχιστον σχολικού βοηθήματος.

Ο λόγος για τη Δέσποινα Καλαϊτζάκη-Πετρώφ (π. 1852 – 1908) (Υποσ.5), που ήταν γνωστή στην εποχή της (βλ. εικόνα 2 και λεζάντα). Να πούμε λοιπόν ότι η Δέσποινα είχε την τύχη να είναι ανεψιά ενός «επώνυμου» δημοσιογράφου και εκδότη, του Εμμανουήλ Βυβιλάκη (Υποσ.6), γεγονός που τη βοήθησε να γίνει και σύζυγος του Ιωάννη Πετρώφ, μιας προσωπικότητας της εποχής (Υποσ.7). Θα προσέθετα ότι στην υστεροφημία της συνέβαλε και η έκδοση ενός ολιγοσέλιδου βιβλίου το 1887 (βλ. εικ. 2β).

Στις περισσότερες περιπτώσεις οι Αρσακειάδες των επαναστάσεων επέστρεφαν στο γενέθλιο τόπο όταν ησύχαζαν τα πράγματα και αναλάμβαναν μια θέση δασκάλας. Τη θέση αυτή την κρατούσαν για λίγο ή πολύ και, πάντως, μέχρι το γάμο τους, που ήταν και κρίσιμο σταυροδρόμι για τις αποφάσεις τους. Φαίνεται πως ακόμα και στις περιπτώσεις συμβιβασμών, το σύνηθες ήταν ο ρόλος της συζύγου και μητέρας να παραμερίσει αυτόν της δασκάλας. Η εξαγωγή ποσοστών είναι ένα από τα σημεία στα οποία θα μπορούσε να μας διαφωτίσει μια βαθύτερη έρευνα.

Η γεννημένη στο χωριό Πηγή Αμαλία (Μανουσάκη) Ζαννιδάκη πρέπει να ήταν από τα πιο μικρά προσφυγόπουλα στην επανάσταση του 1878. Γύρισε στο Ρέθυμνο 20 χρόνια αργότερα με το δίπλωμα του Αρσακείου με το όνειρο να φτιάξει ένα δικό της (ιδιωτικό) σχολείο, όπως εκείνη το ήθελε. Και το πέτυχε.

Χαρακτηριστική παρέκβαση αυτού του κανόνα αποτελεί η περίπτωση της Αμαλίας Μανουσάκη – Ζαννιδάκη (1878; – 1947), μιας Κυρίας του Ρεθύμνου, το όνομα της οποίας αξίζει να γνωρίζουν και οι νεότεροι συμπολίτες μας, μια και κανείς από τους παλαιότερους δεν το αγνοεί. Πρέπει να ξενιτεύτηκε όταν ακόμα ήταν βρέφος κατά την επανάσταση του 1878, να αποφοίτησε από το Αρσάκειο στα δεκαοκτώ της, για να επιστρέψει εικοσάχρονη και με σχετική εκπαιδευτική πείρα στη γενέτειρα πόλη και ν’ αφιερώσει τη ζωή της σ’ ένα σχολείο δικό της, όπως εκείνη το εννοούσε. Το ιδιωτικό σχολείο που ίδρυσε το 1898 ή 99 (και που αρχικά λειτούργησε ως νηπιαγωγείο στον αριθμό 20 της τότε οδού Ελισάβετ – σημερινή Δασκαλογιάννη) θ’ αποτελέσει ξεχωριστό κεφάλαιο όταν κάποτε γραφτεί η ιστορία της εκπαίδευσης στο Ρέθυμνο. Για την ώρα ο αναγνώστης παραπέμπεται στο γνωστό βιβλίο της συμπολίτισσας Μαρίας Τσιριμονάκη, Ρεθεμνιώτες (σ. 171-178), όπου έχουν συγκεντρωθεί αρκετά κι ενδιαφέροντα στοιχεία.

Ατυχώς δεν είμαστε σε θέση να υποδείξομε βιβλιογραφία για άλλες Ρεθεμνιώτισσες Αρσακειάδες που υπάγονται στην περίπτωση που μας απασχολεί. Παρ’ ότι έχομε καταγράψει δεκαπέντε περίπου ονόματα, τα λίγα διάσπαρτα και αβέβαια στοιχεία που έχομε συγκεντρώσει για την ώρα δεν μας επιτρέπουν να παρακολουθήσομε, έστω και στοιχειωδώς, την πορεία τους. Μερικά από τα ονόματα αυτά φαίνεται εντούτοις να έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για έρευνα, όπως:

– Η Αικατερίνη Λαζαροπούλα (Υποσ.8) (αργότερα κυρία Σαουνάτσου) ήταν διευθύντρια του σχολείου των κορασίων στο Ρέθυμνο, το 1860. Υποθέτομε πως ήταν απόφοιτη του Αρσακείου (;) και αναρωτιόμαστε αν υπάρχει συγγενική σχέση με τον επίσκοπο Ιωαννίκιο (Υποσ.9).

– Η Στυλιανή Αντωνίου Πετυχάκη (που τη βρίσομε δασκάλα στο Ατσιπόπουλο το 1904) ήταν η μόνη που αποφοίτησε από το Αρσάκειο με άριστα το 1899 και πήρε γι αυτό το «Μποτάσειον γέρας» σε επίσημη τελετή που έγινε στην Αθήνα. Για το γεγονός η τοπική εφημερίδα Αναγέννησις αφιερώνει με δικαιολογημένη υπερηφάνεια ένα αρκετά εκτενές σχόλιο (Ιούνιος 1899) (Υποσ.10).

– Η Ελένη Κασωτάκη από την Αργυρούπολη (από τις κάπως νεώτερες Ρεθεμνιώτισσες Αρσακειάδες) μαθαίνομε ότι πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι (Υποσ.11), αλλά δε βρήκαμε κανένα στοιχείο για τη μετέπειτα πορεία της.

Κλείνοντας, αισθάνομαι την ανάγκη να επισημάνω για πολλοστή φορά το πόσο δύσκολη είναι σήμερα η συγκέντρωση πληροφοριών για πρόσωπα του παρελθόντος. Αυτό δείχνει την ανάγκη δημιουργίας ενός ηλεκτρονικού αρχείου βιογραφιών, κάτι για το οποίο οφείλουν όλοι να συμβάλουν, δημοσιοποιώντας τις πληροφορίες που τυχόν διαθέτουν.

Υποσημειώσεις:

  1. Υπάρχει μάλιστα μια ξεχωριστή κατηγορία εκδόσεων (με σχετικό ή άσχετο περιεχόμενο), οι οποίες φέρουν την ένδειξη «Υπέρ των προσφύγων Κρητών». Με την αναδρομική καταγραφή τους είχε ασχοληθεί παλαιότερα ο Γ. Πλουμίδης (περιοδ. Μέλισσα των Βιβλίων, τόμος 2/1975-76, 105), αλλά φαίνεται πως υπάρχουν και μερικές που μένουν ακόμα ακατάγραφες.
  2. Η μόνη σχετική αναφορά που τυχαίνει να έχω υπόψη είναι παρεμπίπτουσα και δεν παραπέμπει πουθενά. Βλ. Κάλλια Καλλιατάκη – Μερτικοπούλου, Η αγροτική Κρήτη και το Σχολείο …, Ακαδημία Αθηνών – Δελτίο του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Νεοτέρου Ελληνισμού, τόμος δεύτερος, Αθήνα 2000, 84.
  3. Μαρία Αναστασοπούλου, Η συνετή απόστολος της γυναικείας χειραφεσίας Καλλιρρόη Παρρέν Η Ζωή και το Έργο [Αθήνα, χχ].
  4. Χαρακτηριστικές οι δυσκολίες που αντιμετώπιζε η επιτροπή των σχολείων στο Ρέθυμνο. Βλ. Ν.Β. Δρανδάκης, Τα σχολεία Ρεθύμνης κατά το δεύτερον τέταρτον του 19ου αιώνος, Κρητικά Χρονικά, τόμος Δ΄/1950, 21-64.
  5. Γ.Π. Εκκεκάκης, Μια ακόμα Ρεθεμνιώτισσα των γραμμάτων … , εφημ. Κρητικής Επιθεώρηση, Ρέθυμνο 13-4-2005, 13.
  6. Βλ. Μιχάλης Τρούλης, Εμμανουήλ Βυβιλάκης, Ρέθυμνο 2005 [β΄έκδοση].
  7. Βιογραφικά για τον Ιωάννη Πετρώφ βρίσκει κανείς στη μνημειώδη ανατύπωση του έργου του με τίτλο Ιστορικός Άτλας, η οποία έγινε το 1971 με επιμέλεια του Γ. Βαλέτα.
  8. Βλ. [Εμμανουήλ Βυβιλάκης], Έκθεσις της επί των σχολείων της Κρήτης επιτροπής του 1844, Εν Αθήναις 1879, 28.
  9. Βλ. Στέργιος Μανουράς, Ο Επίσκοπος «Ρηθύμνης» Ιωαννίκιος … , Δελτίο Φίλων της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης, τεύχος 1, Αθήνα 1988, 7-28.
  10. Να σημειωθεί ότι με το επώνυμο «Πετυχάκη» βρίσκομε αρκετές δασκάλες που υπηρέτησαν στο Ρέθυμνο από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και τις αρχές του 20ου. Σημειώνομε τα μικρά τους ονόματα: Κλεοπάτρα, Μαρία, Παρασκευή, Σοφία και Στυλιανή. Κάποια απ’ αυτές (σύζυγος Σκουντρή;) διετέλεσε και υποδιευθύντρια στο Αρσάκειο των Αθηνών, στις αρχές του 20ου αιώνα.
  11. Την πληροφορία οφείλω στην κυρία Δέσποινα Πιτσουλάκη-Γκαγκαουδάκη, την οποία και ευχαριστώ.

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: