Άγονη γραμμή

18 Μαΐου 2008

«Τεχνητά σπήλαια» υπόγειες οχυρώσεις στο Ρέθυμνο 1942-1944

Filed under: Σκαρτσιλάκης Δημήτρης — Άγονη Γραμμή @ 7:06 μμ
Tags:

Από την αρχαιότητα ο άνθρωπος δημιούργησε τεχνητά σπήλαια για την ταφή των νεκρών, αποθηκευτικούς χώρους, υδραγωγεία και λατομεία. Ωστόσο θα έπρεπε να περάσουν αρκετοί αιώνες και να προχωρήσει πολύ η τεχνολογία για να κάνουν την εμφάνιση τους τα πρώτα τεχνητά σπήλαια προοριζόμενα για αμυντικούς σκοπούς.

Στα αρχαία χρόνια και στο μεσαίωνα η άμυνα γινόταν σε μια κατά το δυνατόν φύσει οχυρά θέση η οποία ενισχύονταν από ξύλινους ή πέτρινους τοίχους, όπου θα επέτρεπαν στους αμυνόμενους να υπερισχύσουν με τα όπλα της εποχής (ακόντια, σφεντόνα, τόξο). Όμως με την τελειοποίηση των πυροβόλων όπλων, των οβίδων αλλά και με τη χρήση του αεροσκάφους για στρατιωτικούς σκοπούς, τα δεδομένα αλλάζουν.

Τώρα οι αμυντικές θέσεις βρίσκονται σε στρατηγικό σημείο, όμως πρέπει να εμφανίζουν όσο το δυνατόν μικρότερο στόχο στα πυροβόλα όπλα ευθυτενούς τροχιάς αλλά ακόμα να προστατεύουν από βομβαρδισμούς και γενικά να διευκολύνουν τους αμυνόμενους στην υπεράσπιση της θέσης τους χωρίς να είναι εκτεθειμένοι στο εχθρικό πυρ.

Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δημιουργούνται οργανωμένες υπόγειες οχυρώσεις. Πάντως στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βλέπουμε να υλοποιείται ένα από τα πιο φιλόδοξα συστήματα στατικής άμυνας, εφόσον οι Γερμανοί επιτελείς άρχισαν να σκέφτονται το πώς θα αποτρέψουν μια πιθανή εισβολή στα ήδη κατακτηθέντα εδάφη σε δυτική και νότια Ευρώπη. Έτσι άρχισαν να κατασκευάζουν το γνωστό τείχος του Ατλαντικού.

Η Κρήτη αφού ακολούθησε τη μοίρα της υπόλοιπης Ελλάδας δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Πρώτο μέλημα των στρατευμάτων κατοχής ήταν η κατασκευή οχυρωματικών έργων για την αποτροπή μια πιθανής αποβατικής ενέργειας των συμμάχων αλλά και για την προστασία στρατιωτικών εγκαταστάσεων και αποθηκών από αεροπορικές επιδρομές.

Η Κρήτη οχυρώθηκε με παράκτιες πυροβολαρχίες, πολυβολεία, πυροβολεία, ορύγματα και φυλάκια τα οποία στην πλειοψηφία τους βρίσκονταν κάτω από το έδαφος. Τα έργα αυτά έγιναν κατά την περίοδο 1942-44 φυσικά με την «συνδρομή» (αγγαρεία του ντόπιου πληθυσμού).

Η πλειοψηφία των έργων βασίζεται στην οχύρωση τύπου Tobruk ή Ringstand.

Η ονομασία φυσικά δεν είναι τυχαία εφόσον η οχύρωση αυτού του είδους έκανε την εμφάνιση της στο μέτωπο της βόρειας Αφρικής από τους Ιταλούς. Ο μόνος τρόπος απόκρυψης αμυντικών θέσεων στο γυμνό έδαφος της ερήμου ήταν η κατασκευή υπόγειων οχυρώσεων και η διατήρηση όσο τον δυνατόν χαμηλού προφίλ. Για τις θέσεις των πολυβόλων, οι Ιταλοί ανέπτυξαν ένα υπόγειο αδιάτρητο από βλήματα στρογγυλό θάλαμο όπου η οροφή του κατέληγε σε ένα στόμιο και λειτουργούσε σαν θέση πολυβόλου. Το Tobruk ήταν ένα μικρό κυκλικό άνοιγμα δύσκολο να εντοπιστεί από εχθρική παρατήρηση, ενώ είχε πεδίο βολής 360ο για τον πυροβολητή. Υπήρχαν πολλές είσοδοι που επικοινωνούσαν με κεντρικά καταφύγια μέσω τούνελ.

Οι Γερμανοί υιοθέτησαν αμέσως αυτού του τύπου τις κατασκευές από τους συμμάχους τους και χρησιμοποίησαν περισσότερη φαντασία. Έτσι σε παρόμοιες θέσεις αντί για πολυβόλο, τοποθετούσαν όλμους ή πυργίσκους αρμάτων που ονομάζονται Panzerstellung (θωρακισμένες θέσεις).

Τα Tobruk ήταν κατασκευασμένα εξ’ ολοκλήρου από μπετόν και σίδερο ώστε να έχουν μεγάλη αντοχή, πράγμα που αποδεικνύεται από την άριστη διατήρηση τους μέχρι σήμερα. Η είσοδος σε αυτά συνήθως βρισκόταν ακριβώς από πίσω, όμως σε πολλές περιπτώσεις βλέπουμε να τοποθετείται δεξιά ή αριστερά του ανοίγματος ανάλογα με την προστασία που παρείχε το έδαφος. Ήταν κατασκευασμένη κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποτρέπει την είσοδο σε απευθείας πυρά, θραύσματα από εκρήξεις και χειροβομβίδες.

Τα Panzerstellung ήταν σημαντικό κομμάτι των επάκτιων και λοιπών οχυρωματικών έργων. Ονομάστηκαν έτσι γιατί χρησιμοποιούσαν πύργους αρμάτων ως στατικά πυροβολεία. Η κατασκευή τους ήταν αρκετά ανθεκτική αφού χρησιμοποιούνταν μπετόν ενισχυμένο με ατσάλι και βασίζονταν στα οχυρωματικά έργα τύπου Tobruk. Οι πύργοι των αρμάτων προέρχονταν είτε από αποσυρμένους παλαιούς τύπους είτε από καταληφθέντα άρματα τα οποία βρίσκονταν σε μεγάλους αριθμούς στα Γερμανικό οπλοστάσια με τις πρώτες νίκες.

Πολλά από αυτά τα κατασκευάσματα έχουν επιζήσει ως τις μέρες μας κυρίως έξω από την πόλη του Ρεθύμνου άλλα και μέσα σ’ αυτήν.

Τα πιο χαρακτηριστικά σώζονται στην περιοχή Τρία Μοναστήρια όπου βρίσκουμε τρία Τobruk σε πολύ καλή κατάσταση. Το ένα από αυτά είναι αρκετά μεγάλο και έχει αίθουσα στρατωνισμού μικρού αριθμού αντρών. Το συγκεκριμένο έργο λόγω κατασκευής του θα μπορούσε να είναι ένα

Panzerstellung. Τα άλλα δυο είναι μικρά και οι είσοδοι είναι πολύ χαμηλές και στενές. Όλα έχουν σκαλοπάτια και εντυπωσιάζουν οι χοντροί τοίχοι. Στην ίδια περιοχή πάνω από το δρόμο βρίσκονται μερικά Tobruk ανατιναγμένα από τους ίδιους τους Γερμανούς κατά την αποχώρηση τους το 1944. Στο λόφο του Τιμίου Σταυρού υπάρχει άλλο ένα έργο το οποίο σώζεται σε καλή κατάσταση και μέχρι πρότινος χρησιμοποιούνταν για σταβλισμό ζώων.

Αρκετά Tobruk και Panzerstellung κατασκευάστηκαν κατά μήκος της ακτογραμμής του Ρεθύμνου. Όμως λίγα έχουν απομείνει πλέον ανέπαφα καθώς μετά την αποχώρηση των Γερμανών λεηλατήθηκαν και απογυμνώθηκαν από τα μεταλλικά μέρη ενώ άλλα έχουν μπαζωθεί ή περιφραχτεί για να αποτραπεί η είσοδος σε αυτά.

Πέρα από τα Tobruk στο Ρέθυμνο σώζονται και άλλες υπόγειες εγκαταστάσεις όπως «η μπούγκα του Ευλιγιά» που μάλλον προϋπήρχε αλλά διαμορφώθηκε από τους Γερμανούς. Στα Περιβόλια υπήρχε ένας αριθμός από μπούγκες που στην πλειοψηφία τους ανατινάχτηκαν από τους Γερμανούς το 1944. Ωστόσο μια από αυτές δεν ανατινάχτηκε και χρησιμοποιήθηκε στα μεταπολεμικά χρόνια σαν κατοικία και σήμερα διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Μια ακόμη ενδιαφέρουσα κατασκευή που προκαλεί εντύπωση είναι το όρυγμα που βρίσκεται στον προμαχώνα του Αγίου Λουκά στην Φορτέτζα το οποίο όπως φαίνεται από τα μεταγενέστερα μπαλώματα στο τείχος περνούσε διαμπερές στον προμαχώνα και κατέληγε στην βορειοανατολική πλευρά του τείχους.

Μετά την εγκατάλειψη τους από τα στρατεύματα Κατοχής, όλα αυτά τα αμυντικά έργα έγιναν πόλος έλξης για τους ντόπιους οι οποίοι έψαχναν για παντός είδους λάφυρα και ιδίως μπαρούτι από τα πυρομαχικά και δυναμίτη. Όπως ήταν φυσικό ο κίνδυνος ήταν μεγάλος αν και δεν είναι γνωστό αν έγινε κάποιο ατύχημα το Ρέθυμνο. Σήμερα ο μόνος κίνδυνος που εγκυμονούν είναι να πέσει κάποιος μέσα, εφόσον λόγω βλάστησης μπορεί να μην διακρίνει κάποιος τις ανοιχτές τρύπες αν δεν γνωρίζει την θέση τους.

Στις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές χώρες (Γαλλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Ιταλία) οι αμυντικές οχυρώσεις τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έχουν σωθεί και καταγραφεί ενώ πολύ καλή είναι και η τουριστική αξιοποίηση τους. Στην Ελλάδα με ελάχιστες εξαιρέσεις δεν έχει γίνει κάποια καταγραφή ή αξιοποίηση αυτών των τεχνητών σπηλαίων ενώ άλλα έχουν εξαφανιστεί από τον άνθρωπο ή τη βλάστηση εδώ και πολλά χρόνια.

Η καταγραφή και η διάσωση αυτών των υπόγειων έργων θα ήταν μια καλή αρχή καθώς αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στον τόπο μας.

Βιβλιογραφία

Die wehrmacht τεύχος July 1943

World War 2 Infantry tactics osprey

German Field fortifications 1939-1945 osprey

Πτήση και διάστημα Ιστορία τεύχος 11

Αλκιβιάδη Μαυράκη Περιβόλια

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Καλησπέρα,
    διάβασα τυχαία το άρθρο σας και με εντυπωσίασε. Θα με ενδιέφερε η παρουσίαση των εν λόγων οχυρωματικών έργων στην ιστοσελίδα μου http://www.fortifications.gr

    Ασχολούμε από το 2003 με την συλλογή πληροφοριών και την καταγραφή οχυρωματικών έργων του 20ου αιώνα στην Ελλάδα. Για οποιαδήποτε απορία και σχόλια μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου στο e-mail info@fortifications.gr

    Ευχαριστώ,
    Φιλικά
    Θανάσης Καλτσούδας

    Σχόλιο από Καλτσούδας Θανάσης — 28 Ιουνίου 2008 @ 9:57 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: