Άγονη γραμμή

20 Ιουνίου 2008

Χωροχρονικό οδοιπορικό από τον Όμηρο στην τραγωδία

Filed under: Βραχωρίτης Σπύρος — Άγονη Γραμμή @ 7:52 πμ

Θα ήθελα να σας μιλήσω για ένα υλικό που δεν είναι λευκό ή ξανθό μάρμαρο, ούτε χαλκός, ούτε χρυσός, ούτε πέτρα. Υπήρξε υλικό χρήσης μέσα στο χρόνο και είναι η βασική ύλη του χώρου στο έπος και στο δράμα. Ομιλώ για την ηχορρυθμική φύση της ελληνικής γλώσσας και τη σωματοποιούμενη δύναμη του ακουστικού μηνύματος. Αναφέρομαι σε ένα φυσικής κλίμακας ηχοσύστημα, το οποίο αποτέλεσε και το πολιτιστικό οικοσύστημα των Ελλήνων της ομηρικής και κλασικής εποχής.

Από την καθημερινή ομιλία μέχρι την επική, λυρική και δραματική ποίηση η ενεργοποίηση αισθήσεων και εγκεφάλου γίνεται μέσω μιας λεπτότατης διαδικασίας η οποία στηρίζεται στην εγρήγορση της ακοής και της κατ’ εξοχήν αίσθησης η οποία οσφραίνεται, γεύεται, ορά και επικοινωνιακώς δρα. Λέξεις σε  ελεύθερους συνδυασμούς σχηματίζουν φράσεις οι  οποίες δημιουργούν συνειρμούς με τη βοήθεια των σχετικών προσλαμβανουσών παραστάσεων. Είναι μια ποιητική λειτουργία η οποία θέτει το θεατή – ακροατή στο ίδιο επίπεδο με το  δημιουργό.

Με τη συμπλήρωση του χρόνου ολοκλήρωσης της ακουστικής εικόνας σχηματίζεται ο χώρος του νοήματος, το οποίο  δεν έχει καμία σχέση με αυτό που εννοούν ως «νόημα» οι γλώσσες της Δύσης. Στερεότυπες λέξεις σε συνδυασμό με στερεοτυπημένες και επαναλαμβανόμενες φράσεις -ομηρικά λογότυπα αποτελούν το κατεξοχήν υλικό στο αλχημικό εργαστήριο των ομηρικών επών. Το όποιο χειρονομιακό, εικαστικό, μουσικό μήνυμα, πέραν των λέξεων, απλώς συνοδεύει μια αδιατάρακτη ισοτόπων ενοτήτων ροή λόγου. Ο ραψωδός – αοιδός αρνείται την όραση και δημιουργεί ενώπιον κοινού το χώρο του, που είναι η Camera obscuraτα., το εμφανιστήριο των ακουστικών εικόνων, ή μέσω της φαντασίας εκτόξευση αλληλουχίας ακουστικών μηνυμάτων. Η αποτύπωση γίνεται μέσω της μνήμης.

Σας θυμίζει τίποτε αυτό το  ομηρικό «μετείκασμα», το οποίο δια της ροής του δακτυλικού εξαμέτρου δημιουργεί την  «ψευδαίσθηση» της συνέχειας μιας προβολής στην ταχύτητα των 16, 18, 24 ή  25, καρρέ, ενώ ο ρυθμός στο εσωτερικό των πλάνων διαμορφώνεται κατά τρόπο ποικίλο; Πέραν του όποιου νοήματος το ηχούν σώμα(κατά Γεωργιάδη) της γλώσσας συνιστά πραγματικότητα, έχει την υλικότητά της, είναι ένα  είδος  ολογραφίας. Διφορούμενο, αιωρούμενο ως μετάρσιον πτερωτόν στο μεταίχμιο φαντασίας και πραγματικότητας το άσμα των ραψωδών, μια τέχνη μέσα στο χρόνο και εκτός τόπου εις τους αιώνας των αιώνων… Το εκπληκτικό: το ηχούν σώμα – ολογραφία εμφανίζεται οσάκις κάποιος αγγίξει η «ομιλήσει», δηλαδή κινητοποιήσει το ίδιο το κείμενο -αντικείμενο (καταγραμμένο πλέον στο χώρο του χειρογράφου και της τυπωμένης σελίδας σαν μια παρτιτούρα του σώματος).

Δεν θα επεκταθώ περισσότερο»  απλώς θα ήθελα να επισημάνω το  πόσο  καθοριστικό ρόλο άσκησε  αυτός  ο μηχανισμός  της  ακουστικής εικόνας στην επινόηση του δράματος από τους Αθηναίους τραγικούς ποιητές.

Η απολύτως «αφηγηματική» συμπεριφορά των ηρώων μιας τραγωδίας και μιας κωμωδίας κονιορτοποιεί οποιαδήποτε απόπειρα προσέγγισης και ερμηνείας με βάση τον ψυχολογισμό και ρεαλισμό. Αν επιβίωσαν μερικές ερμηνείες και παραστάσεις, είναι διότι έγιναν από μετάφραση, οπότε  πλέουμε  στην αυθαιρεσία έχοντας χάσει οριστικά ένα 90%  πρωτογενούς υλικού αναβίωσης. Όταν  λέω  «αφηγηματικό  υλικό»  αναφέρομαι στα πρωτογενή  συστατικά του δράματος: γλώσσα, ύφος, ρυθμός, δηλαδή σε μεγέθη: γλωσσικό υλικό πρωτοτύπου, προσωπεία, κοθόρνοι, διαδρομή των ρόλων από τους δύο ή τρεις υποκριτές, μετρικές εναλλαγές χορού…

Εκεί όπου η  χορογραφία, η μουσική σύνθεση, η  σκηνογραφική και ενδυματολογική ελευθεριότητα, η ίδια η σκηνοθεσία καλούνται να λειτουργήσουν ως οι θεματοφύλακες ενός ιθαγενούς κώδικα σημείων (οπότε μετατρέπονται σε όρχηση, υπόκρουση, διδασκαλία κ. λ. π.),εκεί  ακριβώς χρειάζεται  μια  εξαιρετικά αναλυτική  ακτινογραφία – μαγνητική τομογραφία θα έλεγα – του ηχορρυθμικού μηνύματος του κάθε έργου ή αποσπάσματος. Γιατί;  Διότι κάθε κείμενο –  «αντικείμενο» εμπεριέχει και τον τρόπο  αναβίωσης του, παραπέμποντας στο ίδιο του σύστημα. Ο Κρέων στην Αντιγόνη του Σοφοκλή δέχεται τα αλλεπάλληλα πλήγματα – μηνύματα θανάτου από αγγέλους και εξαγγέλους με τα πλέον υπέροχα μελίσματα (κάτι  σαν το requiem του Motsart). Πώς αντιδρά; Με ατέλειωτους δοχμίους. Είναι ένας ταύρος που  παραπαίει, μια ακουστική όρχηση. Ο Προμηθεύς του Αισχύλου είναι δέσμιος των δοχμίων του κορμιού του. Η καταδίκη του σε αμνησία είναι ταυτόχρονα και το μεγαλείο του. Πρόκειται για μια ηχορρυθμική πανδαισία. Είναι ένας Οδυσσέας δεμένος στο κατάρτι εν μέσω θανάσιμων πειρασμών: Σειρήνες, Ωκεανίδες, ανήθικες προτάσεις για θέαμα εύκολο – εμπορικό – τρέχον.

Εν κατακλείδι: Το σώμα είναι ο χώρος της μνήμης. Η μνήμη είναι ο χώρος του χρόνου. Το θέατρο είναι ο κεραμεικός του σώματος. Εάν δεν μας αρέσει, ας αλλάξουμε τρόπους, δηλαδή κανάλι. Ιδού λοιπόν η  μετάφραση, η τηλεόραση, το σαλονάκι.  Ωστόσο. πέρα από τους δεξιοτέχνες ραψωδούς, τους επηργμένους ερασιτέχνες Αθηναίους πολίτες του Ε’ αιώνα, ένα ομηρικό ή τραγικό κείμενο επανέρχεται στη ζωή με την εξ επαφής εκφορά του από δονούμενα σώματα πληροφορημένων  κυττάρων, δηλαδή από  ανθρώπους οι  οποίοι  «ομιλούν και καταλαβαίνουν»  την  ελληνική  γλώσσα. Είναι  σαν μια διαρκής αρχαιολογική ανακάλυψη κούρων χωρίς ερείπια και ακρωτηριασμούς. Αυτό νομίζω ότι αποτελεί μέγα μυστήριο, όπως και τα «Αναστενάρια».

Advertisements

2 Σχόλια »

  1. Αθόρυβε και δωρικέ σκηνοθέτη των μεγάλων έργων του Αρχαιοελληνικού και Νεοελληνικού Θεάτρου,σ’ευχαριστώ που μας ταξίδεψες «χωροχρονικά» από το «θείο» Όμηρο στην Τραγωδία, μέσω της «Άγονης Γραμμης».Και σ’άλλα τέτοια γόνιμα ταξίδια με το καλό!…

    Σχόλιο από GEFREE — 20 Ιουνίου 2008 @ 11:40 πμ | Απάντηση

    • Σας ευχαριστώ που ανακάλυψα εξαιτίας σας αυτό το υπέροχο, άγνωστο για μένα, κείμενο του Σπ.Βραχωρίτη.

      Σχόλιο από christiana — 1 Φεβρουαρίου 2010 @ 12:11 πμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: