Άγονη γραμμή

20 Ιουλίου 2008

Χελώνες , μύθοι και αλήθειες

Filed under: Στυλιανουδάκη Στέλλα — Άγονη Γραμμή @ 9:52 μμ
Tags:

Όταν ήμουν μικρή, πίστευα πως χελώνες υπήρχαν μόνο στη στεριά, γιατί τις έβλεπα να περπατούν στους δρόμους και στα χωράφια σαν και τους σκαντζόχοιρους. Κάποτε, μπήκε μία στο περιβόλι μας και την καλοδεχτήκαμε, γιατί καθάριζε τον κήπο από τους σιχαμερούς γυμνοσάλιαγκες. Τη συμπάθησα, έτσι που την έβλεπα να περπατά αργά, καθώς τα μικρά της ποδαράκια φαίνονταν να σηκώνουν με δυσκολία το βαρύ και δυσανάλογα μεγάλο καβούκι της. Όταν, μάλιστα, έμαθα από το μύθο του Αισώπου πως η δυσκίνητη και ταπεινή χελώνα αποδείχτηκε πιο σοφή από τον γοργοπόδαρο υπερόπτη λαγό και τον νίκησε και σε αγώνα δρόμου, ανέβηκε πολύ στην εκτίμησή μου και τη συμπάθησα ακόμη περισσότερο. Αφήστε που μου έμεινε και το δίδαγμα, ότι δεν πρέπει να υποτιμούμε τον άλλο ούτε και να υπερεκτιμούμε τις δυνάμεις μας.

Στην πορεία έμαθα πως η χελώνα είναι χρήσιμο ζώο, γιατί εκτός του ότι μας απαλλάσσει από την ενοχλητική παρουσία διαφόρων μικρών ζώων που αποτελούν την τροφή της, από το καβούκι της φτιάχνουν διάφορα αντικείμενα, όπως σκελετούς γυαλιών, χτένια, κοσμήματα. Μια παλιά χτένα, μάλιστα, που είχαμε στο σπίτι μας και που τη χρησιμοποιούσε παλιότερα η γιαγιά μου για να στερεώνει τον κότσο της, ήταν φτιαγμένη από κέλυφος χελώνας, από ταρταρούγα, όπως έλεγε η μητέρα μου.(Ταρταρούγα πρέπει να ονομάζεται η χελώνα σε κάποια γλώσσα.) Σκέφτηκα, λοιπόν, πως ένας σοβαρός λόγος που θα τη σκότωναν οι άνθρωποι ήταν για το πολύτιμο καβούκι της και αυτό δεν μου άρεσε καθόλου. Αργότερα, έμαθα πως ο πρώτος χελωνοφονιάς ήταν ο ζαβολιάρης θεός Ερμής. Μωρό ακόμη, λέει η μυθολογία, σκότωσε μια χελώνα, κάπου στην Πελοπόννησο, στο βουνό Κυλλήνη, και από το καβούκι της έφτιαξε μια λύρα, ασφαλώς την πρώτη λύρα στην ιστορία των μουσικών οργάνων, που την έδωσε αργότερα στον αδερφό του, τον Απόλλωνα, για να μαλακώσει το θυμό του, επειδή του είχε κλέψει τα βόδια (θεός να σου πετύχει!).

Στο σχολείο, παρά λίγο να την αντιπαθήσω από ένα ποίημα του Βιζυηνού με τίτλο «Μεταμορφώσεις», που έλεγε πως η χελώνα ήταν μια άσπλαχνη κόρη, που δεν έτρεξε να βοηθήσει την ετοιμοθάνατη μητέρα της, όταν την κάλεσε κοντά της, με τη δικαιολογία ότι είχε βάλει μπουγάδα, και γι’ αυτό η μάνα της την καταράστηκε να κουβαλά για πάντα τη σκάφη στην πλάτη της. Πάλι όμως σκέφτηκα: μήπως ήταν η μοναδική άστοργη θυγατέρα; Και τη συγχώρησα…

Ένα καλοκαιρινό πρωινό, είδα κάποιους ψαράδες, που, καθώς τραβούσαν τα δίχτυα τους στην ακροθαλασσιά κάτω από το πατρικό μου σπίτι, αντί για ψάρια, βρήκαν σ’ αυτά μπλεγμένη μια χελώνα τεράστια, την υπολόγιζαν πάνω από εκατό οκάδες, που στην προσπάθειά της να ελευθερωθεί είχε καταστρέψει τελείως τα δίχτυα τους. Άρχισαν τότε να τη βρίζουν και να τη χτυπούν με μανία άλλος με το κουπί, άλλος με ένα φτυάρι, ώσπου η χελώνα ξεψύχησε μέσα στα αίματα. Ένας ψαράς, μάλιστα, με το μαχαίρι τής αφαίρεσε το κρέας και έμεινε μόνο το καβούκι (άλλος Ερμής κι αυτός!). Το φορτώθηκε στην πλάτη κι έφυγε για το σπίτι του μουρμουρίζοντας: «Είναι χρειαζόμενο για το σπίτι. Θα το κάμει λεκανίδι η γυναίκα μου»!

Φριχτή εικόνα για τα παιδικά μου μάτια, αλλά και απορία. Τι γύρευε η χελώνα στη θάλασσα; Πώς είχε μεγαλώσει τόσο; Πώς δεν πνίγηκε; Η παιδική μου αφέλεια και η άγνοια με έκαναν να πιστεύω πως ήταν μια χελώνα απ’ αυτές που έβλεπα στη στεριά και που για κάποιο λόγο βρέθηκε στη θάλασσα. Έτσι έμαθα και για τις χελώνες των γλυκών νερών, τις νεροχελώνες, που ζουν στους ποταμούς και τις λίμνες, κυρίως όμως, για τις θαλάσσιες χελώνες, που είναι πολύ μεγάλες και, σε αντίθεση με τις χερσαίες, κινούνται πολύ γρήγορα, γιατί τα πόδια τους έχουν μετασχηματιστεί σε κουπιά, προσαρμοσμένα στην υδρόβια διαβίωσή τους, και ότι σε άλλα μέρη τις κυνηγούν για το νόστιμο κρέας τους, που γίνεται, κυρίως, γευστική χελωνόσουπα.

Από τότε αρκετές φορές είδα να έχει ξεβράσει η θάλασσα νεκρές χελώνες. Η αιτία ήταν σχεδόν πάντοτε η ίδια: τις σκότωναν οι ψαράδες, γιατί τους κατέστρεφαν τα δίχτυα. Θύμωνα αφάνταστα, αλλά κάπου τους δικαιολογούσα κι αυτούς. Για το ψωμί των παιδιών τους πάσχιζαν. Γιατί να τους σκίζουν τα δίχτυα οι χελώνες; Μήπως, όμως, και αυτό είναι μέσα στην πρόνοια της Φύσης, για να προστατεύονται τα ψάρια από την υπεραλίευση; Αλλά πάλι, δεν τρώνε οι χελώνες περισσότερα ψάρια απ’ αυτά που ξεφεύγουν από τα τρυπημένα δίχτυα; Μυστήρια πράγματα αλήθεια!

Κάποιο καλοκαιρινό πρωινό, είχα μια καταπληκτική εμπειρία: ανακάλυψα ίχνη της χελώνας στην αμμουδιά. Ξεκινούσαν από το ακρογιάλι, αχνά αλλά ευδιάκριτα πάνω στην υγρή άμμο, καθώς όμως προχωρούσαν προς το σεπέρι, που η άμμος ήταν στεγνή, διευρύνονταν και γίνονταν πιο ακαθόριστα, ώσπου σταματούσαν σ’ ένα σημείο, που έμοιαζε με φρεσκοσκεπασμένο λάκκο. Είχα ακούσει για χελωνοφωλιές, αλλά δεν είχα συναντήσει καμιά ως τότε. Γεμάτη περιέργεια άρχισα να σκάβω με τα χέρια μου στο σημείο εκείνο. Το θεώρησα εύκολο, αλλά δεν ήταν, γιατί η άμμος που έβγαζα έξω ξανάπεφτε πάλι στο λάκκο και δεν μπορούσα να προχωρήσω βαθιά. Κάποια στιγμή στα δάχτυλά μου μπερδεύτηκαν, ζεστά ακόμα, τα αυγά της χελώνας. Ήταν πάρα πολλά, λευκά, ολοστρόγγυλα και με μαλακό περίβλημα. Τα σκέπασα πάλι προσεκτικά και εξαφάνισα τα σημάδια που οδηγούσαν στη φωλιά, γιατί είχα ακούσει πως ορισμένοι άνθρωποι έσκαβαν τις φωλιές, έπαιρναν τα αυγά κι έφτιαχναν μ’ αυτά νοστιμότατο σφουγγάτο, όπως έλεγαν!

Με αφορμή αυτήν την ανακάλυψη, έμαθα πολλά ενδιαφέροντα πράγματα. Οι θαλάσσιες χελώνες από τα βάθη των ωκεανών, όσο μακριά κι αν βρίσκονται, όταν θέλουν να γεννήσουν, επιστρέφουν στα μέρη που είχαν γεννηθεί και οι ίδιες, σκάβουν φωλιές και αφήνουν τα αυγά τους μέσα στη στεγνή άμμο, όπου εκκολάπτονται με τη βοήθεια του δυνατού καλοκαιρινού ήλιου. Όταν βγουν από τα αυγά τα χελωνάκια κατευθύνονται προς τη θάλασσα που είναι ο φυσικός τους χώρος, διανύουν απίθανα μεγάλες αποστάσεις αναζητώντας την τροφή τους, καθώς είναι είδος μεταναστευτικό, και όταν έλθουν σε ηλικία αναπαραγωγής, μετά από δέκα χρόνια περίπου, το ένστικτο τα οδηγεί πίσω στην αμμουδιά που γεννήθηκαν και συνεχίζεται έτσι ο κύκλος της ζωής.

Ένα είδος χελώνας μάλιστα, αργότερα έμαθα πως επιστημονικά ονομάζεται Caretta caretta (δεν μπόρεσα να καταλάβω ακόμη, γιατί στη θαλάσσια χελώνα επαναλαμβάνεται δυο φορές το Caretta, όπως και στη μεσογειακή φώκια το Monachus), είναι το πιο διαδεδομένο στη Μεσόγειο και τις ελληνικές θάλασσες, και είναι το μόνο που γεννά τα αυγά του στις ελληνικές αμμουδερές παραλίες (Ζάκυνθο, Δυτική Πελοπόννησο, Ρόδο, Κρήτη.) Η ατελείωτη ρεθυμνιώτικη αμμουδιά, μάλιστα, έχει μεγάλη πυκνότητα σε φωλιές. Είναι σύμπτωση άραγε ότι οι παραλίες αναπαραγωγής της Caretta είναι οι ίδιες εκείνες στις οποίες το καλοκαίρι ανθίζουν και μοσχοβολούν τα κρινάκια της άμμου;

Από τότε, κάθε καλοκαίρι, παρακολουθώ στην αμμουδιά των Περιβολιών τα ίχνη των χελωνών. Πριν γίνει ο παραλιακός δρόμος, κάθε πρωί από τον Ιούνιο μέχρι το Σεπτέμβριο, η αμμουδιά ήταν «οργωμένη», κυριολεκτικά, από τις νυχτερινές διαδρομές τους. Το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, βλέπετε, τις προστατεύει από τους κινδύνους της ημέρας και γι αυτό βγαίνουν από τη θάλασσα πάντοτε τη νύχτα, ανηφορίζουν αγκομαχώντας μέχρι να συναντήσουν στεγνή και ζεστή άμμο, διαλέγουν το κατάλληλο σημείο, σκάβουν τη φωλιά τους, εναποθέτουν τα αυγά τους, και ύστερα ξαλαφρωμένες επιστρέφουν στη θάλασσα, πριν ξημερώσει, ακολουθώντας τον ίδιο δρόμο. Άστοργες μάνες, βέβαια, εκτός από άσπλαχνες θυγατέρες, αφού εγκαταλείπουν τα παιδιά τους στο έλεος του Θεού! Όμως, έτσι το επιβάλλει η φύση.

Δυστυχώς, χρόνο με το χρόνο, τα ίχνη της Caretta στη ρεθυμνιώτικη αμμουδιά, γίνονται όλο και πιο αραιά, γιατί οι τόποι ωοτοκίας της συνεχώς υποβαθμίζονται ή και καταστρέφονται, λόγω της οικιστικής και τουριστικής ανάπτυξης, ενώ τα φώτα και οι πάσης φύσεως ανθρώπινες δραστηριότητες αποπροσανατολίζουν τις χελώνες, μάνες και νεοσσούς, με αποτέλεσμα να καταστρέφεται μεγάλος πληθυσμός, κατά την περιπέτεια της αναπαραγωγής. Στη θάλασσα πάλι, πεθαίνουν πολλές χελώνες, είτε τυχαία λόγω εμπλοκής τους σε προπέλες και αλιευτικά εργαλεία, είτε επειδή καταπίνουν τις πλαστικές σακούλες που πετάμε ασυλλόγιστα, τις οποίες καθώς είναι φουσκωμένες με το νερό τις εκλαμβάνουν για μέδουσες (τσούχτρες), είτε σκόπιμα από τους ψαράδες, για να μην προξενούν ζημιές στα δίχτυα τους.

Επειδή, λοιπόν, οι πληθυσμοί της Caretta μειώνονται δραματικά χρόνο με το χρόνο και απειλούνται με εξαφάνιση, προστατεύονται τόσο από διεθνείς συμβάσεις, όσο και από την Ελληνική νομοθεσία. Το Υ.ΠΕ.ΧΩ.ΔΕ με ειδική εγκύκλιό του έχει θεσπίσει μέτρα που απαγορεύουν ορισμένες δραστηριότητες τις νυκτερινές, κυρίως, ώρες (ξαπλώστρες, προβολείς), κατά την περίοδο της ωοτοκίας, καθώς η παραλία του Ρεθύμνου συμπεριλαμβάνεται στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο προστατευόμενων περιοχών «Natura 2000». Αυτά, δυστυχώς, παραμένουν «γράμματα κενά», αφού κανείς παραβάτης δεν τιμωρείται. Επίσης, ο Σύλλογος για την προστασία της θαλάσσιας χελώνας ΑΡΧΕΛΩΝ παρακολουθεί τις ακτές κατά την περίοδο της ωοτοκίας, οριοθετεί και σημαδεύει τις φωλιές τους, για να μην τις καταστρέφουν άθελά τους οι λουόμενοι με τα παιχνίδια τους, και συγκεντρώνει στατιστικά στοιχεία, τα οποία χρόνο με το χρόνο είναι πιο αποκαρδιωτικά.

Ανάλογους κινδύνους με τις θαλάσσιες χελώνες, διατρέχουν και εκείνες των γλυκών νερών, καθώς και οι χερσαίες. Οι πρώτες απειλούνται από τη ρύπανση των ποταμών και των λιμνών και οι δεύτερες από την υποβάθμιση των χώρων διαβίωσής τους εξαιτίας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και των πυρκαγιών.

Πιστεύω πως οι πολίτες χρόνο με το χρόνο ευαισθητοποιούνται στα θέματα προστασίας του περιβάλλοντος και η εκστρατεία για την προστασία, ειδικά της θαλάσσιας χελώνας αρχίζει να αποφέρει καρπούς. Ακόμη και οι ψαράδες προσπαθούν να είναι ανεκτικοί με την Caretta. Το πρόβλημα, βέβαια, αρχίζει από το σημείο που η οικολογική ευαισθησία έρχεται αντιμέτωπη με το ατομικό συμφέρον. Και γνωρίζομε πολύ καλά ποιο από τα δυο υπερισχύει.

Πρέπει, όμως, να καταλάβομε πως και η χελώνα είναι μέρος του ευρύτερου οικοσυστήματός μας, συμβάλλει στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας και οφείλομε να την προστατεύομε, όπως και τα άλλα είδη του φυσικού μας περιβάλλοντος. Γιατί, εξαφάνιση ενός είδους σημαίνει ρήξη της οικολογικής αλυσίδας, με ολέθριες συνέπειες, που έχουν τελικό αποδέκτη τον άνθρωπο. Και να συνειδητοποιήσομε ότι η φύση δεν μπορεί να δέχεται επ’ άπειρον αδιαμαρτύρητα τις πληγές της ανθρώπινης αλαζονείας και πλεονεξίας. Κάποτε θα αντιδράσει και θα μας εκδικηθεί. Ήδη έχει αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση και τα πρώτα σημάδια είναι εμφανή. Και να μην ξεχνούμε ότι η φύση, όταν εκδικείται, είναι σκληρή και αμείλικτη.

Περιβόλια, Ιούλιος 2008

Στέλλα Στυλιανουδάκη- Δερεδάκη

Υ.Γ. Πριν προλάβω να δώσω για δημοσίευση αυτό το κείμενο, συνάντησα άλλη μία νεκρή Caretta στην ακροθαλασσιά. Την είχε ξεβράσει το κύμα, πιθανόν χτυπημένη από κάποιο αιχμηρό αντικείμενο. Κάποιος υπάλληλος της καθαριότητας που μάζευε τα σκουπίδια από την αμμουδιά, μόλις την είδε, έπιασε τη μύτη του. Τον παρακάλεσα να μην τη μετακινήσει κι έτρεξα στο σπίτι να φέρω τη μηχανή να τη φωτογραφίσω και να πάρω τον αριθμό τηλεφώνου, να ενημερώσω το Δίκτυο Ζωής(2108944444). Στα τρία λεπτά της απουσίας μου, αυτός φώναξε κάποιο συνάδελφό του, την έβαλαν σε μία σακούλα και την πέταξαν στον πλησιέστερο κάδο απορριμμάτων. Μία ακόμη χελώνα δεν θα ξαναβγεί στη ρεθυμνιώτικη αμμουδιά…

Advertisements

2 Σχόλια »

  1. Kl katapliktikes oi simboules su megale!

    Σχόλιο από Ρεα — 23 Νοεμβρίου 2009 @ 9:26 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: