Άγονη γραμμή

12 Φεβρουαρίου 2009

Οι Βουκέφαλοι και Άδεια Ηνιοχείας

Filed under: Παρασκευάς Παναγιώτης — Άγονη Γραμμή @ 8:43 μμ
Tags:

voukefaloi

Όψεις της ιστορίας του Ρεθύμνου στα έργα του Ανδρ. Νενεδάκη, Οι Βουκέφαλοι και Άδεια Ηνιοχείας.

Ο Ανδρέας Νενεδάκης είναι ένας ρεθεμνιώτης καταξιωμένος και αναγνωρισμένος συγγραφέας με πολύπλευρο έργο . Γεννήθηκε το 1918 και  ανδρώθηκε στο Ρέθυμνο κατά το Μεσοπόλεμο και συμμετείχε στο Έπος της Αλβανίας το 1940. Κατόπιν βρέθηκε στη Μέση Ανατολή όπου έλαβε μέρος στην ανταρσία του στρατού εκεί και  καταδικάστηκε σε θάνατο. Έκτοτε τον ακολουθούσε η αριστερή του πολιτική άποψη με αποτέλεσμα να εξοριστεί και γενικά να περάσει δύσκολες στιγμές. Παρ’όλα αυτά στη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας έγραψε θεατρικά έργα και το 1954 εξέδωσε το « Μπιρ Χακίμ» που τον έκανε γνωστό.

Ακολούθησαν οι Άσπροι Φράχτες, ο Ζωγράφος Τσίγκος , Τα πορτοκάλια είναι πικρά τον Οκτώβρη, Οι μαργαρίτες του Αγίου, το Απαγορεύεται, Ο Μαύρος  Απρίλης, και αρκετά άλλα στον τομέα της λογοτεχνίας με πιο πρόσφατα τους Βουκέφαλους ,την Άδεια Ηνιοχείας και την Αλισσάβη. Εκτός των έργων αυτών ασχολήθηκε και με τα ιστορικά στα οποία ανήκουν ο Εφεδροπατέρας και Το Ρέθεμνος. Στα μελετήματά του ανήκει η κριτική έκδοση του Κρητικού πολέμου του Μ.Τζ.Μπουνιαλή . Διηγήματά του έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες και έργα του όπως Ο Μαύρος Απρίλης. Η Εστία εξέδωσε το έργο Ο Σηκουάνας το σπίτι μου. Ασχολήθηκε επίσης και με την Τέχνη ευρύτερα διοργανώνοντας εκθέσεις στην δική του γκαλερί Κεραία. Πέθανε το Νοέμβρη του 2006.nenes1

Ο Ανδρεάς Νενδάκης στην Μακρόνησο

Για τον Α.Νενεδάκη, το έργο του και τη ζωή του θα επισημάνω μόνο δύο πράγματα καθοριστικά για την οπτική των πραγμάτων του Ρεθύμνου την περίοδο αυτή: το ένα είναι η αριστερή τοποθέτηση του συγγραφέα που του επιτρέπει και την κριτική θεώρηση ορισμένων γεγονότων, προσώπων και καταστάσεων και το άλλο στοιχείο είναι η αγάπη του για το γενέθλιο τόπο. Αυτή αγάπη τον οδηγούσε κάθε χρόνο στο Ρέθυμνο, στα σοκάκια του και στους γνωστούς και φίλους του και αυτή η αγάπη τον ώθησε να αφιερώσει τους Βουκέφαλους και την Άδεια Ηνιοχείας στο Ρέθυμνο και στην εποχή της νιότης του την οποία θέλει να θυμάται και να αναστοράται. Μπορεί να κρίνει αρνητικά κάποιες πλευρές του Ρεθύμνου, όμως ξεχωρίζει ο καημός για την γενέθλια πόλη.

Η παρούσα ανακοίνωση θα ασχοληθεί μόνο με την ιστορία του Ρεθύμνου σε δύο από τα έργα του ,ίσως τα πιο γνωστά γιατί είναι πρόσφατα, τους Βουκέφαλους και την Άδεια Ηνιοχείας που αποτελούν ένα όλον εφόσον το ένα είναι συνέχεια του άλλου.  Αυτά τα δύο έργα συμπλέκονται σε ένα αρμονικό πλέγμα αφήγησης με επίκεντρο το Ρέθυμνο των παιδικών και νεανικών χρόνων του Νενεδάκη.

Ο συγγραφέας μας λοιπόν επικεντρώνει και τα δύο αυτά βιβλία του στην ιστορία του Ρεθύμνου της εποχής που αρχίζει με την Αυτονομία της Κρήτης και τελειώνει το 1922 όσον αφορά τους Βουκέφαλους και ως το 1940 (σ.297) για την Άδεια Ηνιοχείας. Η ιστορία του Ρεθύμνου από το 1900 ως το 1940 με έχει απασχολήσει ερευνητικά τα τελευταία  χρόνια και ιδιαίτερα η οικονομική και κοινωνική της πλευρά[1] που αποτελούν και τον βασικό κορμό των δύο μυθιστορημάτων . Το Ρέθυμνο της εποχής αυτής βίωσε δύο μεγάλες αλλαγές στη σύνθεσή του και στην όλη του υπόσταση,το πέρασμα από την Αυτονομία στην Ελευθερία και την Ανταλλαγή των   το 1923 σε συνδυασμό με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων. Αυτά τα γεγονότα σηματοδοτούν το κέντρο της μυθιστορηματικής πλοκής στα δύο έργα. Θυμάμαι μια φράση του συγγραφέα στο Μιχάλη τον Τρούλη,όταν κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος του περιοδικού Κρητολογικά Γράμματα ,όπου υπήρχε ένα μικρό άρθρο μου για τις σαπωνοποιΐες του Ρεθύμνου , που είπε ότι επιτέλους γράφτηκε κάτι ουσιαστικό για το Ρέθυμνο αυτής της εποχής. Θέλω με αυτό να τονίσω την εμμονή του συγγραφέα στη διάσωση της μνήμης του Ρεθύμνου των παιδικών του χρόνων και της ενηλικίωσής του σφράγισαν ανενεξίτηλα τη ζωή του.

Ας έλθομε όμως στο θέμα μας. Ο Νενεδάκης κρίνει αρνητικά την εποχή της Αρμοστείας λέγοντας : « οι ξένοι από την εποχή της Αρμοστείας εκτός από την εγκαθίδρυση των Μονοπωλίων για την αποπληρωμή του οθωμανικού χρέους κατόρθωσαν να περάσουν ολόκληρη την κρητική αυτονομία στους αντιπροσώπους τους που τους ανατέθηκε η οργάνωσή της.Έτσι τα εμπορεύματα έρχονται από την Ευρώπη πάντα μέσω των προξένων ή στους συνεργάτες εμπόρους με μια σύσταση…»[2] . Επικρίνει δηλαδή το μονοπωλιακό εμπόριο στο Ρέθυμνο που ισχυροποίησε κάποιους που « όταν  καλούσαν τον Σερίφ στα σπίτια τους, έδειχναν πως μπορούσαν να συναγωνιστούν το αρχοντικό του Αλή Βαφή στα Πεταλάδικα. Συναγωνίζονταν την αρματωσιά των τούρκικων αρχοντικών και τα ξεπερνούσαν»[3] .Ο Νενεδάκης έχει πλήρη επίγνωση των μεταβολών και λέει : « ένας κόσμος βουλιάζει κι άλλος βγαίνει από τη νάρκη του ξαναγεννημένος, αλλιώτικος»[4]. Αυτή η αλλαγή είναι ορατή σε ερευνητικό επίπεδο δεδομένου ότι την περίοδο της Αυτονομίας στο Ρέθυμνο πράγματι ο πλούτος περνάει σχεδόν εξολοκλήρου στους Έλληνες ,ενώ το τουρκικό στοιχείο υποβαθμίζεται κοινωνικά. Ενδεικτικό αυτής της μεταβολής ότι οι χαμάληδες του λιμανιού είναι αποκλειστικά Τούρκοι και όχι Έλληνες. Ο Νενεδάκης  λέει: «‘Η πολιτεία μεγάλωσε ,φτώχυναν οι πολλοί Τούρκοι»[5].Το πέρασμα σε μιαν εθνική αφύπνιση των Ελλήνων έναντι των Τούρκων αντικατοπτρίζεται στην απαίτηση των εφημερίδων του Ρεθύμνου να αυτοαποκαλείται ο δήμαρχος Χουσνή μπέης Τουρκοκρητικός και όχι Τούρκος, όπως λέει ο  Νενεδάκης στους Βουκέφαλους. Υπήρξε πράγματι μια συγκεχυμένη κατάσταση προσανατολισμού του τουρκικού στοιχείου μετά το 1898 που δεν καταλάβαινε πως από κυρίαρχο γινόταν υποτελές σε ένα μεταβατικό καθεστώς όπως ήταν η Αυτονομία. « Ο Τούρκος φοβάται περισσότερο τώρα την ησυχία και κλειδαμπαρώνεται στις πολιτείες….φεύγουν οι καλύτεροι για την Ανατολή, την Πόλη, τη Μικρασία κι έχουν κάμει στη Σμύρνη ολόκληρη συνοικία»[6].

alisavi

Ο συγγραφέας μας στους Βουκέφαλους κάνει ιστορικές παρεκβάσεις, όπως στη σελίδα 20 , για να δώσει το ιστορικό πλαίσιο όσων θα ακολουθήσουν μετά το 1914 αναφέροντας την αγγλική οικονομική κυριαρχία και την ανταγωνιστική προσπάθεια των Γερμανών και Αυστριακών . Με τους τελευταίους συντάσσονταν όλοι οι βασιλικοί στο Ρέθυμνο[7]. Μετά το 1913 η κατάσταση του τουρκικού στοιχείου χειροτέρεψε με την Ένωση της Κρήτης και ο συγγραφέας μας αναφέρεται σε πραγματικό περιστατικό και μάλιστα οικογενειακό: « Όταν ήρθε από την Ήπειρο ο πατέρας μου το ’13 ύστερα από τη διάλυση των ανταρτικών σωμάτων και ξανάνοιξε το μαγαζί του, κρέμασε την τουρκική σημαία , που’χε πάρει στο Μέτσοβο ,στην πόρτα  κι οι Τούρκοι της πολιτείας έσκυβαν, έκαναν ένα τεμενά και περνούσαν αμίλητοι»[8]. Αυτό υποδηλώνει την εχθρότητα και την υπεροχή του ελληνικού στοιχείου έναντι του τουρκικού στο Ρέθυμνο. Ο Νενεδάκης λοιπόν προσπαθεί μέσα από τη σκιαγράφηση χαρακτηριστικών τουρκικών τύπων , όπως του Χόρταγα, του Σερίφ αγά μπέη να δώσει μια διαφορετική εικόνα για το τουρκικό στοιχείο πιο καθημερινή και ανθρώπινη, συμφιλιωτική , που όμως δε σημαί Για τον Α.Νενεδάκη, το έργο του και τη ζωή του θα επισημάνω μόνο δύο πράγματα καθοριστικά για την οπτική των πραγμάτων του Ρεθύμνου την περίοδο αυτή: το ένα είναι η αριστερή τοποθέτηση του συγγραφέα που του επιτρέπει και την κριτική θέωρηση ορισμένων γεγονότων, προσώπων και καταστάσεων και το άλλο στοιχείο είναι η αγάπη του για το γενέθλιο τόπο. Αυτή αγάπη τον οδηγούσε κάθε χρόνο στο Ρέθυμνο, στα σοκάκια του και στους γνωστούς και φίλους του και αυτή η αγάπη τον ώθησε να αφιερώσει τους Βουκέφαλους και την Άδεια Ηνιοχείας στο Ρέθυμνο και στην εποχή της νιότης του την οποία θέλει να θυμάται και να αναστοράται. Μπορεί να κρίνει αρνητικά κάποιες πλευρές του Ρεθύμνου, όμως ξεχωρίζει ο καημός για την γενέθλια πόλη.

νει ότι απαλλάσσει το στοιχείο αυτό από τις ιστορικές του ευθύνες.

Η εικόνα του πιο εμπορικού δρόμου στο Ρέθυμνο , της οδού Τσάρου, σήμερα Αρκαδίου, κυριαρχεί στους Βουκέφαλους. Υπάρχει αυτοτελές κεφάλαιο με τίτλο « Η οδός των Τσάρων» . Εδώ ω η ζωή και η κίνησή της με έντονα χρώματα: « ο Αλατσάς περπατεί στο δρόμο των Τσάρων κοτσονάτος με το άψογο κοστούμι, το καθαρό κολλαριστό πουκάμισο και το παπιγιόν ή τη γραβάτα και πηγαινοέρχεται πολλές φορές επιδεικτικά μπορεί και για να δείξει πως δε δίνει δεκάρα για ό,τι γράφει η εφημερίδα και πως τας Αρχάς τις έχει στο τσεπάκι του»[9]. Εξιστορείται το παρελθόν της από το 1645 κι έπειτα . Στα χρόνια της Αυτονομίας κι έως το 1922 η οδός αυτή κυριαρχείται εμπορικά από τους χριστιανούς.Ο συγγραφέας προσπαθεί να κατανοήσει το γιατί από πλευράς των Τούρκων ρωτώντας : « πώς έγινε τόσα νοικοκυριά, τόσες ατράνταχτες περιουσίες να χαθούν και να περάσουν στα χέρια των κιαφίρηδων, των απίστων»[10].

Κατά τη διάρκεια του Α.Παγκοσμίου Πολέμου ο καιροσκοπικός συμβιβασμός του Αλατσά με τους προξένους των Γερμανών στον κρυφό ανεφοδιασμό των γερμανικών υποβρυχίων , δεδομένου ότι εκείνος ήταν αγγλόφιλος, αποτελούσε διπλό παιγνίδι ,όπως λέει ο Νενεδάκης, για να έχει σίγουρα τα νώτα του για οποιαδήποτε έκβαση του πολέμου. Η πληροφορία ότι στο Ρέθυμνο στο λιμάνι και τις αμμουδιές ανεφοδιάζονταν γερμανικά υποβρύχια είναι σημαντική και ενδεικτική της κατάστασης στο Ρέθυμνο προ του 1916[11] που δεν μαρτυρείται στις εφημερίδες της εποχής. Στον ανεφοδιασμό συνέπραττε και ο Ι.Ζαχαρίου ,μεγαλέμπορος, και ο Α.Τριφύλλης, διευθυντής της Αθηναικής Τράπεζας, που συνελήφθησαν από άγγλους ναύτες ναυλοχούντων ναρκαλιευτικών[12]. Ο τορπιλισμός του πλοίου «Αγγελική»[13] με επίστρατους ρεθεμνιώτες από γερμανικό υποβρύχιο προκάλεσε το χαμό 200 και πλέον ρεθεμνιωτών και θρήνο στην πόλη και τα χωριά. Είναι μια πολύ σημαντική είδηση για το Ρέθυμνο του Α Παγκοσμίου πολέμου και ο συναγερμός που ζητούσε η Κρητική Επιθεώρησις για το ξεκαθάρισμα των γερμανόφιλων στο Ρέθυμνο.

Η μη στρατολόγηση των Τούρκων του Ρεθύμνου κατά τον Α Π.Π. είναι ένα άλλο γεγονός : «Το Φλεβάρη του ΄18 έγινε απογραφή στην πολιτεία και οι Τούρκοι βγήκαν 3673 και οι χριστιανοί 6125 και με τη στρατολόγηση που έγινε ντύθηκαν στρατιώτες περίπου τετρακόσιοι χριστιανοί και οι Τούρκοι μερικές δεκάδες, γιατί δεν παρουσιάστηκαν και χρησιμοποίησαν κάθε μέσο για να αποφύγουν τη στράτευση. Οι εφημερίδες γράφουν πολλά και διάφορα και καταγγέλλουν το ιεροδικείο που διορίζει μουεζίνηδες νέους Τούρκους, τα μπεγόπουλα για να μη ντυθούν στρατιώτες»[14]. Αυτό μπορεί να ερμηνευθεί κυρίως από το ότι οι Τούρκοι αυτοί θα αναγκάζονταν να πολεμήσουν κατά των ομοφύλων και ομοθρήσκων τους. Ο συγγραφέας στέκει με κατανόηση στο θέμα αντιτάσσει όμως την δύσκολη αντίστοιχη θέση των μικρασιατών ελλήνων ανδρών που δεν είχαν αυτή τη δυνατότητα.

Εκτός των πολεμικών γεγονότων όμως, υπάρχει και η καθημερινή ζωή. Στους Βουκέφαλους αναδύεται η γιορτή Καρνάβαλου, η επίσημη θεατρική εμφάνιση των προξένων σε αυτοτελή κεφάλαια του έργου .Όμως απεικονίζεται και η μετανάστευση των κατοίκων στο εξωτερικό στην ενότητα «Τρέξατε..» στο πρακτορείο του Ζουρμποβαγγέλη. Στιγμιότυπα της αντίδρασης του κόσμου  από την έλευση της οστρακιάς στο Ρέθυμνο δίνει η ενότητα με τίτλο οστρακιά και μιαν ατμόσφαιρα, αυτή του αρχοντόσπιτου του Αλή Βαφή δίνει η ομώνυμη ενότητα. Όμως ο πόλεμος τελείωσε και η διχασμένη Ελλάδα μπήκε σε νέες περιπέτειες. Οι εκλογές του 1920 αποτελούν μιαν άλλη ενότητα στους Βουκέφαλους, όπου δίνεται ανάγλυφη σαν από ταινία η ατμόσφαιρα στο Ρέθυμνο: «Και οι καιροί ήτανε δύσκολοι.Ερχόταν ξένοι άνθρωποι στην πολιτεία, έφευγαν, οι στρατιώτες γέμιζαν τους δρόμους, άγνωστοι κυκλοφορούσαν παντού, λιποτάχτες, φυγόδικοι. Μέρα νύχτα ακούγονταν πυροβολισμοί εκεί τριγύρω , μέσα στα μεζάρια,στους λόφους, μέσα στην πολιτεία και μόλις βράδυαζε μας μάζευε η μητέρα μου και καθόμαστε όλοι μαζί….»[15]. Για το κλίμα των εκλογών ο Νενεδάκης γράφει : « Όμως στην πολιτεία μας έγινε φαίνεται μεγάλο πάλεμα χωρίς να ‘ ρθει ο Βενιζέλος. Πάλεψαν φάινεται για λογαριασμό του ο πατέρας μου και οι φίλοι του, ο Μιλτιάδης ο Κλειδής , ο Αποστολάκης η Δυάρα και άλλοι πολλοί που δεν άφηναν τους βασιλικούς να ψηφίσουν και τους έστελναν στα σπίτια τους. Ακόμη και οι Τούρκοι ψήφισαν το Βενιζέλο και στο τέλος στην πολιτεία μας κέρδισαν οι Βενιζελικοί. Τον Αλατσά δεν τον άφησαν να ψηφίσει..»[16]. Τα γενικά αποτελέσματα όμως ήταν υπέρ των βασιλικών που σχημάτισαν κυβέρνηση και επανέφεραν τον Κων/νο στο θρόνο. Οι Βενιζελικοί στην Επισκοπή αντέδρσαν ένοπλα καθώς και στα πέριξ της Επισκοπής χωριά ,και στο ίδιο το Ρέθυμνο ,όπου έβαλαν και φωτιά. Η όλη  αντίδρασή τους περιγράφεται με τον τίτλο « το κίνημα» όπου μάλιστα ο Νενεδάκης υποσημειώνει ότι: «ήταν το μοναδικό κίνημα στην Ελληνική Ιστορία που δεν αναφέρεται πουθενά.Ίσως γιατί έλειπε ο επώνυμος ηγέτης. Κανένας ιστορικός , καμιά ιστορία δεν το ξέρει. Κι όμως είχαν αποσταλεί για την καταστολή του  με αρκετούς θανάτους και τραυματίες»[17].

Τα επόμενα κεφάλαια ακολουθούν τις εξελίξεις του κινήματος.

Η ενότητα «η σημαία» αναφέρεται στα βιώματα του Νενεδάκη ως μαθητή ,αλλά ταυτόχρονα αποτελεί και μια σημαντική πηγή πληροφοριών για την κατάσταση της παιδείας στο Ρέθυμνο και στα ολίγιστα δημοτικά του σχολεία: «Τώρα πηγαίνομε στο τούρκικο σχολειό. Έτσι το λέγαμε γιατί όλα τα χτίρια ήταν τούρκικα σχολειά και μόλις πριν λίγα χρόνια πήγαιναν μόνο Τουρκάκια και τα χριστιανόπαιδα είχαν άλλο σ’άλλο σημείο της πολιτείας. Είχα έρθει στην πρώτη του δημοτικού από το ιδιωτικό της κυρίας Αμαλίας που μ’έστελνε ο πατέρας μου να μάθω γαλλικά»[18].

Ο Μικρασιατικός πόλεμος συνεχιζόταν ζητώντας συνεχώς νέες θυσίες και ο συγγραφέας μας αφιερώνει την ενότητα « η επίταξη» και την ενότητα «ο ανθρωπάκος» στο επιστρατευόμενο Ρέθυμνο. Ο ανθρωπάκος ήταν ένας αριστερός που διαφωνούσε με την όλη επιχείρηση : « Και μια μέρα ένας κακομοίρης άνθρωπος που δεν κοίταζε τη δυστυχία  του αλλά ήθελε να ανακατεύεται με τα κοινά- φαίνεται ότι αυτό το δικαίωμα το’χουν μόνο οι ευκατάστατοι- φώναξε σε μια συγκέντρωση που έγινε μόλις ακούστηκε η προέλαση του στρατού κατάμουτρα σ’αυτόν που μιλούσε: « Κάτω ο πόλεμος ,όχι πόλεμος» Αυτό που έγινε δεν έχει ξαναγίνει. Ένας του ‘ δωσε μια κατακέφαλα με το ραβδί του και οι τριγύρω έπεσαν πάνω του….»[19]. Η ιστορία που ακολουθεί στο τμήμα δείχνει τις πρώτες διώξεις των κομμουνιστών στο Ρέθυμνο στους οποίους κατετάγη από το διοικητή της Χωροφυλακής ο ανθρωπάκος. Τελικά ο ανθρωπάκος ζήτησε να πάει στο Μέτωπο ,πράγμα που έγινε , για να αποτινάξει τη ρετσινιά του Μπολσεβίκου. Ήταν πατέρας ενός παιδιού που πολεμούσε στη Μ.Ασία και σκοτώθηκε και τελικά κατέληξε στο ψυχιατρείο. Πίσω από αυτό μπορούμε να δούμε την ψυχολογική-ιδεολογική κατάσταση των ρεθεμνιωτών αυτής της εποχής που βίωναν την υλοποίηση της Μ.Ιδέας και τις πρώτες αντιδράσεις για το αδιέξοδο της εκστρατείας στη Ασία.

Ο πόλεμος συνεχιζόταν και μάλιστα με αρνητική τροπή και τότε εμφανίζονται «οι εξόριστοι» και «οι λιποτάχτες». Είναι φαινόμενα – πρόδρομοι της διχόνοιας και της ήττας, στους πρώτους είναι οι βενιζελικοί, ενώ στους δεύτερους οι νέοι που δεν ήθελαν είτε να γυρίσουν στο Μέτωπο μετά την ίαση από τον τραυματισμό τους είτε υπόχρεοι στρατεύσεως που φοβούνταν να πάνε ακούγοντας όσα συνέβαιναν. « Γέμισε ο κόσμος ορφανά του Μικρασιατικού και το μόνο που αναρωτιούνται όλοι είναι γιατί υπάρχει ορφανοτροφείο για αρσενικά παιδιά και δεν υπάρχει για τα θηλυκά. Δεν έκαναν θηλυκά παιδιά οι σκοτωμένοι φαίνεται»[20],σαρκάζει ο Νενεδάκης. Ο πόλεμος τελικά έγειρε υπέρ των Τούρκων.

Στην ενότητα « Η Μικρασία έπεσε» ο Νενεδάκης περιγράφει τον αντίκτυπο της ήττας στο Ρέθυμνο. «Οι Τούρκοι είναι μαζεμένοι, ανέκφραστοι» λέει. Όμοια και οι χριστιανοί ανησυχούν για τα παιδιά τους και κινητοποιούνται κατά της Κυβέρνησης και του Βασιλιά και στο διοικητήριο μαθαίνουν ότι η Μικρασία έπεσε. Προς στιγμή σχεδιάζουν να πάνε στη Μικρασία και αυτοί να πολεμήσουν όμως είναι αργά. Το κλίμα των αισθημάτων των Τούρκων περιγράφεται από το Νενεδάκη : «…οι Τούρκοι, παρ’όλο που δε μιλούν και δεν εκφράζονται είναι ευχαριστημένοι.Χαίρονται στο βάθος της ψυχής τους, όμως δεν είναι μπορετό να εκδηλώσουν αυτή τους τη χαρά.Δεν μπορούν να φανούν, να βγουν στους δρόμους να το βροντοφωνάξουν.Φοβούνται και τρέμουν με κατεβασμένα κεφάλια, με το βλέμμα χαμηλωμένο, γλυκεροί, μαλακοί, καλοπροάιρετοι. ……Η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη, μπαρουτιασμένη….»[21]. Η επιστροφή των στρατιωτών στα σπίτια τους περιγράφεται στην ενότητα « Γύρισαν..» και η άφιξη των πρώτων προσφύγων στην ενότητα « το Πατρίς». Οι πληροφορίες εδώ έχουν ληφθεί από την Κρητ. Επιθεώρηση της εποχής και είναι ακριβείς. Ο Νενεδάκης όμως προσθέτει το δικό του βίωμα αναφορικά με την στάση των ρεθεμνιωτών έναντί τους : « Οι πρόσφυγες. Δεν τους βλέπεις πόσο κακομοίρηδες είναι, λένε. Πόσο βρόμικοι, τεμπέληδες,άπληστοι,άρπαγες.Όλα τα θέλουν,όλα τα ζητούν και μάλιστα δια μιας» μεταφέροντας τις απόψεις εκείνων που δεν τους ήθελαν και τους κατηγορούσαν για κάθετί κακό στην πόλη. Ο Νενεδάκης διαφωνεί : «ό,τι και να συμβαίνει τώρα στην πολιτεία δύσκολο ή δυσάρεστο οι πρώτοι που θα κριθούν και θα θεωρηθούν υπαίτιοι είναι οι πρόσφυγες»[22]. Πρόκειται φυσικά για τη γνωστή αντιπαλότητα ντόπιων και προσφύγων που υπήρξε όχι μόνο στο Ρέθυμνο ,αλλά σε όλη τη χώρα, όπου εγκαταστάθηκαν οι Μικρασιάτες. « Οι Τούρκοι φεύγουν» είναι η ενότητα όπου περιγράφεται η έξοδος των Τούρκων του Ρεθύμνου και ο συγγραφέας βλέπει με συμπάθεια και αυτό το ανθρώπινο δράμα. Όλες οι ενότητες ως το τέλος των Βουκέφαλων αφορούν ιστορίες με τουρκοπούλες και τουρκάλες, τα μεζάρια και στο τέλος την εικόνα του Ρεθύμνου χωρίς τούρκους, « η πολιτεία που φθίνει».

Η Άδεια Ηνιοχείας συνεχίζει την ιστορία του Ρεθύμνου μετά το 1922. Εδώ τα ποιήματα του Γ.Καλομενόπουλου είναι βασική πηγή του Νενεδάκη καθώς και η μνήμη του και οι ενότητες αφορούν περισσότερο πρόσωπα σαν την Σκουλουδοερήνη, τον Τριαμάτη,η Χρυσή ,ο μοσχομπούνταλος, ο Πεντεφούντης και λιγότερο πολιτικά ζητήματα. Η εποχή 1922 – 1940 για το Ρέθυμνο είναι περισσότερο μυθιστορηματική και χρονικογραφική και αυτό οφείλεται τόσο στον Π.Πρεβελάκη με το Χρονικό μιας πολιτείας όσο και στον Καλομενόπουλο με τα Ποιήματά του. Έρχεται να προσθέσει και ο Νενεδάκης τα δικά του θυμήματα που χαρακτηρίζονται από την διαφορετική οπτική του, την αριστερή του ιδεολογική τοποθέτηση. « Τα προσφυγάκια που κάθονται μπροστά τους κατάχαμα είναι ξυπόλυτα, αλλά τα τενεκεδάκια που κρατούν στα χέρια δείχνουν πως τη μέρα που φωτογραφίθηκαν θα φάνε και πως αυτό το οφείλουν στις κυρίες που κρατούν τις κουτάλες και ρίχνουν τον λαπά στους τενεκέδες και στις γαβάθες»[23]. Πρόκειται για τα προσφυγικά συσσίτια που για καιρό πολύ λειτουργούσαν στο Ρέθυμνο με πρωτοβουλία της Εκκλησίας και του Συλλόγου Κυριών. « Κι όμως αυτές οι κυρίες παίζουν σπουδαίο ρόλο στην πολιτεία μας. Από κείνες εξαρτώνται τα πάντα…» λέει ο Νενεδάκης. Και ήταν αλήθεια αυτό.

Εικόνες από την εμπορική και ναυτική κίνηση στο Ρέθυμνο είναι πολλές στο βιβλίο αυτό , όπως στην ενότητα «η Χρυσή». Στην «Αστραπή» ο συγγραφέας αναφέρεται στον δημοσιογράφο Δρακάκη και την εφημερίδα του Αστραπή. Όμως η κοινωνία στο Ρέθυμνο απασχολεί το συγγραφέα μας που την αποτυπώνει με τα εξής: « Οι ανακατατάξεις πολιτικές και κοινωνικές έχουν δημιουργήσει μια κατάσταση ανυπόφορη μετά το Μικρασιατικό. Οι περισσότεροι από τους μεγαλεμπόρους και τους μικροαστούς που είχαν δημιουργήσει την περιουσία τους στην Ηγεμονία, με την αγορά των τουρκικών περιουσιών, τη μαύρη αγορά, το λαθρεμπόριο και το τεχνητό σκαμπανέβασμα της λίρας είναι παροπλισμένοι, όσοι ζουν. Και στην τάξη των έχουν εισχωρήσει μικρέμποροι άσημοι, χωρικοί που πούλησαν κάποιο χωράφι και εμπορεύονται δυναμικά , ακόμη και κάποιοι Μικρασιάτες πρόσφυγες και τους παίρνουν την πελατεία και τα κέρδη»[24]. Είναι καθαρή αριστερή η τοποθέτηση του συγγραφέα μας για το οικονομικό γίγνεσθαι στο Ρέθυμνο.

Ο εκδότης Δρακάκης προσπαθεί να αφυπνίσει το Ρέθυμνο με την εφημερίδα του τους ρεθεμνιώτες  να μην εξαχρειωθούν από τις δυσκολίες. Στα 1925 ο Πάγκαλος κηρύσσει δικτατορία που κράτησε λίγο και ανατράπηκε από τον Κονδύλη. Τα συσσίτια των προσφύγων είχαν σταματήσει και το Ρέθυμνο ήταν άθλιο με τους εμπόρους και μαγαζάτορες να εφευρίσκουν τρόπους αθέμιτου πλουτισμού: « Το ψωμί είναι κατάλληλο διά κτήνη» ,γράφει η εφημερίδα Αστραπή . Οι αλευροβιομήχανοι προσέθεταν εις τα αρτοποιούμενα άλευρα τα αποσυντεθημένα όσπρια»[25]. Η καθημερινότητα , με το πρωτοεμφανιζόμενο ψυγείο του πάγου, τις ουρές στις βρύσες για νερό, τη λάτρα της μπουγάδας στο σπίτι, το σιδέρωμα παρελαύνουν στην Χρυσή μαζί εικόνες από τα βυρσοδεψεία και τα άλλα οχλούντα μαγαζιά της πόλης. «Η κρίση» είναι μια ενότητα όπου η κρίση του 1929 κάνει καθυστερημένα την εμφάνισή της στο μαγαζί του Τιμολέων, η άνοδος των τιμών. Οι ρεθεμνιώτες χωρίζονται στους ανησυχούντες εμπόρους και στους ανέμελους μπεκρήδες των ταβερνίων.

Η κρίση γίνεται πολιτική και η Αστραπή του Δρακάκη κινδυνεύει με κλείσιμο από την αναφορά της στα κουτσομπολιά που έδιναν κι έπαιρναν στην πόλη λόγω της κρίσης: « Το θέμα όμως δεν είναι αν κουτσομπολεύει ο κόσμος, η γειτόνισσα ή σε κάποια γειτονιά μιλούν για τις κυρίες του καλού κόσμου της πολιτείας μας, αλλά γιατί ο Δρακάκης , η σαρξ εκ της σαρκός μας, κατηγορεί αυτούς τους ανθρώπους και τους υποβιβάζει και δείχνει πως είναι κατώτεροι από τα γραίδια του Μακρύ Στενού και της Σωχώρας….και γιατί το σχόλιο της Αστραπής αφορούσε την αφρόκρεμα της πολιτείας μας..»[26].

Η πρώτη εκλογική εμφάνιση του ΚΚΕ στο Ρέθυμνο περιγράφεται στην ενότητα «τα ταμπάκικα» με λεπτομερείς πληροφορίες για την αντίδραση του κόσμου του Ρεθύμνου που έδωσε μόνο 11 ψήφους, αλλά αυτοί, οι κομμουνιστές, προκάλεσαν την Εκκλησία και τις Αρχές με επαναστατικές ενέργειες, όπως η ανάρτηση κόκκινου πανιού στο καμπαναριό την Πρωτομαγιά. Ο αντίκτυπος του γεγονότος και οι ανακρίσεις καλύπτουν τα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου , ο Γκόγκος, το Στραβόξυλο οι ύποπτοι, μέσα σε ένα κλίμα κομμουνιστικών διώξεων .Η Αστραπή έχει αποδυναμωθεί και απομονωθεί και στο Γυμνάσιο ο θεολόγος καθηγητής προσπαθεί να συμμορφώσει τόσο τους μαθητές όσο και τους καθηγητές στα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη[27] προκαλώντας το Δρακάκη από τη μια αλλά και το σχολείο γενικότερα. Είναι τραγελαφικές εικόνες . Ανάλογα στιγμιότυπα της καθμερινής ζωής δίνει στον «ασβεστόλακκο» , τον Τριφύλλη, μετανάστη από το Τσιρίγο ,έμπορο που έστιψε το Ρέθυμνο με την καπατσοσύνη του, δείγμα τυχοδιώκτη , που ο Νενεδάκης δεν συμπαθεί. Αντίθετα βλέπει με συμπάθεια τον Τιμολέων και τα παθήματά του. Το ζήτημα της σχέσης ντόπιων και προσφύγων θίγεται στην «Αστραπή»: «Οι Μικρασιάτες αισθάνονται πως είναι δεύτερης κατηγορίας πολίτες. Καταλαβαίνουν που είναι τοποθετημένοι από τη συγκρατημένη περιφρόνηση, από το στρίμωγμά τους. Και καταλαβαίνουν πως τους θεωρούν ξένο σώμα, ακόμη και στα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας…»[28]. Ο συγγραφέας όμως διαφωνεί και εμμέσως στηλιτεύει τον παραγοντισμό κάποιων προσφύγων ως προστατών των πολλών, φαινόμενο αναπόφευκτο σε τέτοιες περιστάσεις που εξαργυρωνόταν σε ψήφους στις δημοτικές εκλογές. Η εξαγορά ψήφων ,όπως εκείνης του Πεντεφούντη είναι αντικείμενο πικρού σχολιασμού από το συγγραφέα. Η οικονομία και παραοικονομία του Ρεθύμνου μετά το 1923 απασχολεί τον Νενεδάκη στον «Καμή» και ιδιαίτερα η συνύπαρξη των δύο στα αυτά πρόσωπα και ο δήθεν καθωσπρεπισμός των εμπόρων: « το λαθρεμπόριο και η τοκογλυφία έκαμαν μεγάλους μερικούς». Ο Καμής είναι αντιπροσωπευτικός τύπος με τα μεγάλα μέσα. Η σύγκρουση βενιζελικών και λαϊκών είναι διάχυτη σε όλη την ενότητα « Αστραπή» όπου η εφημερίδα και ο εκδότης της κρατούν τον τρίτο δρόμο που όμως δεν άρεσε στους δύο αντιπάλους με αποτέλεσμα ο εκδότης να διωχθεί για τις ιδέες του. Στη « Χρυσή» ο Νενεδάκης αναλύει την προσφορά των Μικρασιατών στο Ρέθυμνο, στις νέες καλλιέργειες που έφεραν ,όπως του καπνού, του αμπελιού . Η πτώση της εφημερίδας « Αστραπή» και τα αίτιά της περιγράφονται στο ομώνυμο κεφάλαιο όπου οι ρεθεμνιώτες μέσα στο κλίμα του συντηρητισμού της εποχής μετά το 1935 επιστρέφουν τα φύλλα της εφημερίδας λόγω της δημοτικής της γλώσσας και κυρίως των φιλελεύθερων και κριτικών απόψεών της σε τοπικά εμπορικά ζητήματα κυρίως της αισχροκέρδειας.

Ο συγγραφέας επανακάμπτει στο θέμα των αντικομμουνιστικών διώξεων με την εικόνα του αριστερού υποδηματοπώλη που με την πραμάτεια του είχε κατακτήσει το γυναικείο κοινό με αποτέλεσμα να τον φθονούν οι άντρες , ώσπου εκείνος έπεσε στα δίχτυα της Μαγδαληνής, μιας πόρνης. Τελικά την παντρεύτηκε σε πείσμα των καθώς πρέπει Ρεθυμνίων! Στα χρηστά ήθη της πόλης αυτής της περιόδου οι ερωτικές απολαύσεις και αναζητήσεις περιγράφονται στο «Λεύκωμα». Η εκκλησία θορυβημενη το έθεσε σε παρακολούθηση, διότι ασκούσε γοητεία στο γυναικείο φύλο.Το λεύκωμα και ο έρωτας ποινικοποιήθηκαν στο Ρέθυμνο! Το βιβλιοπωλείο του Αριστόδημου και ο ίδιος ο βιβλιοπώλης είναι ιδιαίτερο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού: « ο πιο καλλιεργημένος της πολιτείας είναι ο Αριστόδημος…»[29] . Το λεύκωμα και το κυνήγι μαγισών περί αυτό θίγεται και στην ενότητα «Η Φορτέτζα». Εδώ πλέον το θέμα έχει λάβει διαστάσεις και η Χωροφυλακή επενέβη για να το βρει. Μέσα από την ενότητα «ο Πεντεφούντης» δίβεται η εικόνα της κίνησης του λιμανιού και ο ρόλος του τελάλη που είχε ο συγκεκριμένος γραφικός τύπος της εποχής.οι εφημερίδες στο Ρέθυμνο έρχονταν με τα πλοία που άραζαν ανοικτά και οι μαούνες έφερναν τους επιβάτες στη στεριά και τα εμπορεύματα. Ο Πεντεφούντης ήταν πρώτος εκεί, ως βοηθός του πράκτορα Ζουρμποβαγγέλη και ως τελάλης. Η εικόνα των στρατωνισμένων στη Σωχώρα στρατιωτών και των προσφυγόπουλων που πεινούσαν και πήγαιναν κοντά τους δίδεται στο κεφάλαιο αυτό μέσα από την καταβρεγμένη σκόνη των δρόμων . Ο θεατρικός – κύκνειος ρόλος του Πεντεφούντη που περιφρόνησε ντόμπρα και σταράτα τον καθωσπρεπισμό επιστέφει την ενότητα. Στην επόμενη ενότητα ο Πεντάρας ο συνταγματάρχης διερευνά το θάνατο του Πεντεφούντη , εφόσον με αυτά που είπε προ του θανάτου του, έδειχνε συμπαθών τον κομμουνισμό. Ήταν βλέπετε η εποχή λίγο πριν την δικτατορία του Πάγκαλου και ο Στρατός είχε ενεργό ρόλο στα θέματα αυτά. Στο κλίμα αυτό εντάσσεται και η επόμενη ενότητα , «η φόλα» και «ο κακομοίρης» με εικόνες από το στρατόπεδο. Αντίστοιχα η δίωξη του δημοσιογράφου Δρακάκη ανήκει στην ίδια πολιτική και αντικομμουνιστική υστερία των χρόνων μετά το 1922. Τελικά ο Δρακάκης αμνηστεύθηκε από τον Πάγκαλο! Όμως η εφημερίδα του η Αστραπή έκλεισε και μαζί της και αυτό βαθμιαία τον οδήγησε να οργανώσει δημοσιογραφικά το γεγονός του θανάτου του που φυσικά δε συνέβη, αναστάτωσε όμως την κοιμισμένη πολιτεία και τον καθωσπρεπισμό της! Στην ενότητα «το τέλος» ο Δρακάκης αναχώρησε από την πόλη για το Ηράκλειο, όπου ίδρυσε φροντιστήριο Αρχαίων Ελληνικών. Ήδη όμως είχε αναχωρήσει και ο Χαρίδημος, ο νεκροθάφτης, από τον κόσμο τούτο όπως ο Νενεδάκης περιγράφει στην ομώνυμη ενότητα. Ήταν ο Ερμής του Ρεθύμνου ο άνθρωπος αυτός.


[1] Βλ. ενδεικτικά Παρασκευάς Π., Οι σαπωνοποιΐες του Ρεθύμνου 1862-1982, Ρέθυμνο 2003 και  του ιδίου , Όψεις της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας του Ρεθύμνου στην περίοδο της Ρωσικής παρουσίας 1898-1909, Πρακτ. Συνεδρίου Η Ρωσική παρουσία στο Ρέθυμνο 1898-1909, υπό έκδοση

Δρ. Παναγιώτης Μ. Παρασκευάς

[2] Βουκέφαλοι ,σ. 17

[3] Βουκέφαλοι σ. 17

[4] Βουκέφαλοι,σ.18

[5] Βουκέφαλοι,σ.16

[6] Βουκέφαλοι ,σ.18

[7] Βουκέφαλοι,σ.20

[8] Βουκέφαλοι σ.21.

[9] Βουκέφαλοι ,σ. 34

[10] Βουκέφαλοι,σ. 91

[11] Βουκέφαλοι, σ. 35, 43

[12] Βουκέφαλοι,σ.42

[13] Βουκέφαλοι ,σ.44

[14] Βουκέφαλοι,σ.86

[15] Βουκέφαλοι,σ.168

[16] Βουκέφαλοι,σ. 171

[17] Βουκέφαλοι, σ. 176.

[18] Βουκέφαλοι,σ. 213.

[19] Βουκέφαλοι,σ. 227.

[20] Βουκέφαλοι,σ. 251

[21] Βουκέφαλοι,σ. 262.

[22] Βουκέφαλοι,σ. 279

[23] Αδεια Ηνιοχείας,σ.21.

[24] Άδεια Ηνιοχδίας,σ.35

[25] Άδεια Ηνιοχείας σ. 49.

[26] Άδεια Ηνιοχείας,σ.73

[27] Άδεια Ηνιοχείας, σ.103

[28] Άδεια Ηνιοχείας,σ.124

[29] Άδεια Ηνιοχείας, σ.220. Επρόκειτο για τον Αριστόδημο Χατζηδάκη όπως και οίδιος σημειώνει.

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Τον θυμούνται πολλοί τον αριστερό συγγραφέα, με την σιγαλή ψιθυριστή φωνή, πριν και μετά τη μεταπολίτευση, να διηγείται ιστορίες και να οργανώνει (εξαιρετικές) εκθέσεις ζωγραφικής. Σημαντικότερη για την Κρήτη, η οργάνωση της παρουσίασης τους έργου του Σπύρου Βασιλείου στο Ηράκλειο 17/3/1974 και αργότερα, όταν είχαν διαλυθεί τα σύννεφα της δικτατορίας. (17.3.76).Το Ρέθυμνο και η Κρήτη του οφείλουν, του σημαντικού αυτού συγγραφέα, που δεν αναγνωρίστηκε όσο θα έπρεπε, από τους συμπατριώτες του όσο ζούσε και σήμερα είναι τελείως ξεχασμένος.

    Σχόλιο από Basilis Zevelakis — 1 Νοεμβρίου 2009 @ 1:18 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: