Άγονη γραμμή

19 Φεβρουαρίου 2009

Το Ρέθυμνο στα 1922-1924:Μια πολιτεία υποδέχεται τους πρόσφυγες

Filed under: Τσιριμονάκη Αργυρή — Άγονη Γραμμή @ 11:18 πμ
Tags:

prosfige2

Κρήτες και Μικρασιάτες νέοι σε γλέντι – με κρητική λύρα και μπουλγαρί – της δεκαετίας του 1930 στο χωριό Αγία Παρασκευή Ρεθύμνης. Από αριστερά προς το δεξιά: 1) Ζυμβραγουοάκης Ιωάννης (λυράρης), 2) Αλβανός Δημήτριος ( + ), 3) Ζυμβραγουίάκης Δημήτριος ( + ), 4) Βάμβακας Ιωάννης, 5) Κατικάς Παντελής. 6) Συριανάγλου Αναστάσιος (μπουλγαρί), 7) Κουκουνάρας Χρήστος (στο κέντρο). Συλλογή: ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΏΝ ΡΕΘΥΜΝΟΥ.

«Το Ρέθεμνος έχει τη θέση του σε πολλές ιστορίες. Οι πολλαπλές φωνές βάζουν τη μνημειακή ιστορία στη θέση της». Michel Herzefeld για το Ρέθυμνο.

Συνεχίζοντας την παραπάνω σκέψη θα υποστηρίξω ότι σημαντικότερη καi σπουδαιότερη είναι ή ζωή των απλών ανθρώπων. Αυτών ακριβώς των ανθρώπων παρακολουθώντας την ζωή θα προσπαθήσω να δώσω μια εικόνα της ζωής της πόλης μας την εποχή πού υποδέχεται τους πρόσφυγες.

Κύρια βοηθήματα καί πηγές θεωρώ τον τοπικό τύπο των ήμερων εκείνων καί τίς, λίγες σχετικά αναφορές στην περίοδο αυτή πού υπάρχουν στα αφιερωμένα στο Ρέθυμνο βιβλία.

Το Ρέθυμνο την εποχή εκείνη είναι, θα μπορούσαμε να πούμε με λίγα λόγια βασισμένοι σε αποσπάσματα από τοπικές εφημερίδες της εποχής, μια πολιτεία σε παρακμή, ναρκωμένη, πού μαστίζεται από την γενικότερη κρίση.

«Ή δημοσία τάξις ευρίσκεται εις τελείαν έξάρθρωσιν εν τω νομώ μας. Ληστεΐαι καί φόνοι εις την ύπαιθρον καί διαρρήξεις εντός της πόλεως υπό τα όμματα των οργάνων της εξουσίας (1), των οποίων ή σιλουέττα σπανίως εμφανίζεται (2). Το αποκορύφωμα: «Σύστασις μαθητικής θεωρίας»…. «κατά το σύστημα των εγκληματικών συμμοριών της Μαύρης Μάσκας, των γνωστών αναγνωσμάτων Πίκερτου», πού δίδαξαν τους νεαρούς μαθητές, «τον τρόπον της ήθικωτάτης δράσεως των» (3).

«Ή έξαχρίωσις» αυτή των μαθητών δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στην έλλειψη παιδονομικής υπηρεσίας, αλλά στην γενικότερη «έξάρθρωσιν» πού επικρατεί, άφοΰ «επί των εν διαπλάσει μαθητικών χαραχτήρων ασκεί έπίδρασιν σοβαροτάτην το περιβάλλον» καί τα «ολέθρια μαθήματα τα όποια άναλεί (ό μαθητής) καθ’ έκάστην προς οιανδήποτε διεύθυνσιν καί αν ρίψη το βλέμμα», παρά οί συμβουλές των γονέων καί οί φιλότιμες προσπάθειες των καθηγητών «προς ήθικοποίησιν» (4).

Έκτος από την «ηθική έξαχρείωση», πού δείχνει να προβληματίζει την ρεθεμνιώτικη κοινωνία,συντρηπτική στην πλειοψηφία της και επομένως με Εντονο ενδιαφέρον για την «ηθική» των μαθητών, έντονη είναι καί ή οικονομική παρακμή του τόπου.

Την οικονομική άνοδο πού γνώρισε ή πόλη για δέκα περίπου χρόνια, από το 1897 μέχρι το 1909, ακολουθεί μια περίοδος παρακμής. Ή οικονομική αυτή άνθιση οφείλεται στον ερχομό στην πόλη μας, λόγω της εγκατάστασης των Μεγάλων Δυνάμεων στην Κρήτη, 2500 Ρώσων στρατιωτών με επικεφαλής τον Θεόδωρο Δε Χιόστακ πού έδωσαν στην ρημαγμένη από τίς συνεχείς επαναστάσεις πόλη μια απότομη οικονομική άνοδο πού διακόπηκε με την αποχώρηση τους στα 1909.

Την παρακμή αυτή παρουσιάζει εύγλωττα ό Παντελής Πρεβελάκη$στό «Χρονικό μιας Πολιτείας» όπου γράφει χαρακτηριστικά:

«Ή οδός Τσάρου πού στα παληά χρόνια… θάχε γνωρίσει μεγάλες δόξες… είναι τώρα ζωντανή και νεκρούς με πολλούς περαστικούς καί λιγοστούς πελάτες, χαλικιωμένη κοίτη πόταμου πού δε βαστά το βιαστικό νερό» (5).

Την εικόνα αυτή της παρακμής πού τόσο ποιητικά ζωγραφίζει ό Π. Πρεβελάκης, έρχεται να συμπληρώσει ένας άλλος αυτόπτης μάρτυρας, ό Γιάννης Μανούσακας, πού ζει την πόλη καί τον ξεπεσμό της, από μια τελείως διαφορετική γωνία. Όπως μας πληροφορεί στο βιβλίο του με τον τίτλο «Ό Χαλασμός», έρχεται στην πόλη για «να μάθει τσαγκάρης», τον Οκτώβρη εκείνου του χρόνου (1922),

άφοϋ είχε μάσει κάμποσα χρήματα».

Τότε ή ζωή του μαθητευόμενου ήταν σκληρή. Εκείνος (δηλ. ό Γιάννης Μανούσακας) έπαιρνε αμέσως μεροκάματο τέσσερις δραχμές για το λόγο ότι ήξερε να φτιάχνει «σπόγγο και να καρφώνει ξυλόμπροκες» ενώ… «το κανονικό ήτανε να μένης απλήρωτος για έξη μήνες καί μάλιστα πολλές φορές πλήρωνε ό πατέρας του μαθητευόμενου ένα ποσό». Ή ζωή μάλιστα για τους μαθητευόμενους ήταν τόσο σκληρή, πού, όπως λέει ό συγγραφέας, «δουλεύαμε δεκαπέντε ώρες το εικοσιτετράωρο καί μάλιστα το Πάσχα καί τα Χριστούγεννα γινότανε ξενύχτια για να τελειώσουν οί παραγγελίες» (6).

Μα υπάρχει εκτός από την «εργατιά», κι ένας άλλος κόσμος, ολιγάριθμος ίσως, αλλά υπαρκτός, καλλιεργημένος όμως και φιλάνθρωπος πού δίνει ζωντάνια στις χοροεσπερίδες πού αναγγέλονται στις εφημερίδες και διοργάνωναν «τα δύο λαμπρά Σωματεία ό Σύλλογος των Κυριών και το Λύκειον των Ελληνίδων Ρεθύμνης» (7), καί πού αργότερα θα ανταποκριθεί στις εκκλήσεις για βοήθεια ώστε να αντιμετωπισθούν τα προβλήματα πού δημιουργήθηκαν με την άφιξη χιλιάδων προσφύγων στην μικρή μας πόλη.

Για την ώρα όμως αυτός ό αστικός κόσμος ζει στην αμεριμνησία του άνετου καί οικονομικοί) βίου, όπως φαίνεται σε μια διαφήμιση του Ιωάννου Κούνουπα πού δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Κρητική Έπιθεώρησις» τον Ιανουάριο του 1922, στην οποία αναφέρεται οτι παρελήφθησαν «Τέϊον Κεϋλάνης με την όκάν καί εις κυτία… Γάλατα φαρίνες καί σοκολάτες Νεστλέ» … Καραμέλες σε μεγάλη ποικιλία…αλλά καί «Κακάο …κουφέτα κινίνης,…. αγγλικά… φάρμακα δια τους έλώδεις πυρετούς, βερνίκια», καθώς καί «Λικέρ καί Κονιάκ εγχώρια καί ευρωπαϊκά ως καί ζύθος Μονάχου».

Αλλά το τέϊον «Κεϋλάνης» καί τα λοιπά εισαγόμενα προϊόντα δεν είναι ό μόνος δρόμος επικοινωνίας της πόλης με τον υπόλοιπο κόσμο. Ή θάλασσα εξακολουθεί να παίζει ρόλο στην επιβίωση της πόλης καί είναι μέσο επικοινωνίας σημαντικό με τον υπόλοιπο κόσμο. Τα ατμόπλοια συνδέουν την πόλη με τα άλλα λιμάνια μεταφέροντας εμπορεύματα καί επιβάτες, όπως το πλοίο «Ξενούλα» της «Ελληνικής Ατμοπλοίας Γ. Καλίτση» πού συνέδεε την πόλη με το Ηράκλειο, τον Αγιο Νικόλαο, την Σητεία καί την Αλεξάνδρεια.

Την ίδια εποχή παρουσιάστηκε στην πόλη κάποια επιδημία σύφιλης πού μάλιστα εξαπλώθηκε τόσο πολύ ώστε ό γιατρός Σταμάτιος Ρολόγης δημοσιεύει ανακοίνωση «Δια τους Συφιλικούς». Τους πληροφορεί οτι στο ιατρείο του γίνονται «ενέσεις ενδοφλέβιοι όλως ακίνδυνοι και ανώδυνοι» και τους πληροφορεί οτι «όταν ό πάσχων προσέλθη τάς πρώτος 12 ημέρας γίνεται μόνον» (με τις ενέσεις αυτές) «τελείως υγιής εντός τριών μηνών, ως έδειξεν ό γάλλος Sabourant δια πλείστων παραδειγμάτων» (8).

Ή εμφάνιση της επιδημίας αυτής ήταν κάτι φυσικό καί αναμενόμενο, αφού με την απότομη άνοδο πού γνώρισε ή πόλη στο διάστημα 1897-1909 παρουσιάστηκε «μια έκκληση ηθών» στην μέχρι τότε μικρή και απομονωμένη κοινωνία της. Το πρώτο «καφέ σαντάν» της πόλης γνωρίζει την εποχή αυτή μεγάλες δόξες (9).

Συγχρόνως όμως παρουσιάστηκε πρόοδος σημαντική καί σε άλλους τομείς. Την οικονομική ευμάρεια ακολούθησε κάποια τόνωση της πνευματικής κίνησης, καί παρατηρήθηκε κάποια άμιλλα ανάμεσα στον μωαμεθανικό καί τον χριστιανικό πληθυσμό της πόλης στον τομέα της εκπαίδευσης. ’Ετσι ή αρχή του αιώνα βρίσκει το Ρέθυμνο με 98 Χριστιανικές τάξεις από τίς όποιες οί 11 ήταν θηλέων, ενώ σημαντική δραστηριότητα παρουσιάζει καί ό Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος, ό Πρόδρομος του σημερινού Μουσείου, της Βιβλιοθήκης καί της Φιλαρμονικής (10).

Την ίδια εποχή λειτουργεί το πρώτο ξενοδοχείον Ύπνου καί Φαγητού, ή «Ελευθερία», το πρώτο Οδοντιατρείο, το πρώτο νηπιαγωγείο» και το πρώτο φωτογραφείο. Ιδρύεται υποκατάστημα του «Κοινοφελούς Ταμείου Κρήτης» καί αργότερα της «Κρητικής Τράπεζας», ενώ πρακτορεύονται τέσσερεις ευρωπαϊκές, ασφαλιστικές εταιρείες. Λειτουργεί αγγλικό τηλεγραφεΐο καί Κρητικό Ταχυδρομείο. Παρατηρείται ακόμα ένας πυρετός δομικών έργων: χείμαροι σκεπάζονται, οικοδομούνται γέφυρες, κατασκευάζεται ό αμαξωτός δρόμος Ρεθύμνου – Γεωργιούπολης, γίνονται τα πρώτα σχέδια για το λιμάνι. Ό δήμαρχος καλλωπίζει την πόλη κατεδαφίζοντας τα τόσο χαραχτηριστικά κιόσκια της. 87 από αυτά κατεδαφίστηκαν σε μια μέρα (11).

Στην κοινωνική, αλλά και στην οικονομική ζωή της πόλης, σημαντικό ρόλο έπαιζε ο μουσουλμανικός πληθυσμός, «ή Τουρκιά του Ρεθέμνου πού έφτανε κι δλας να είναι ό μισός πληθυσμός του» (12). Θα πρέπει βέβαια εδώ να τονισθεί ότι ό πληθυσμός αυτός μιλούσε ελληνικά, την γλώσσαν την οποίαν «λαλούν άναιξερέτως άπαντες οι κάτοικοι της νήσου (Κρήτης). Οι Όθωμανοί όμιλούσιν εν ταις οικογενείας αυτών την Έλληνικήν ως μητρικήν γλώσσαν. Εξ αυτών ολίγοι, καί αυτοί εκ των κατοίκων των πόλεων έννοούσιν την Τουρκικήν, ολίγοι δε είνε οϊ δυνάμενοι να κάμωσι χρήσιν αυτής εν τέ τω προφορικώ καί τω γραπτώ λόγω. Δια τούτω οί ίμάμηδες, ΐεροκηρύττοντες εν τοις Δζαμίοις ή» Τεκέδες μεταχειρίζονται την Έλληνικήν γλώσσαν ως καί οί διδάσκαλοι (χοτζάδες) διδάσκοντες εν τοις σχολείοις δι’ αυτής έρμηνεύουσιν τα διδασκόμενα προς τους μαθητάς αυτών. Ιδία παρά τω γυναικείω πληθυσμώ ή χρήσις της τουρκικής γλώσσης είναι σπανιωτάτη, καί αυταί δε αί εν των σχολείω φοιτήσασαι όθωμανίδες δε φθάνουσι μέχρι του να έννοώσι καί λαλώσι την τουρκικήν γλώσσαν, των γνώσεων αυτών περιοριζόμενων εις την μηχανικήν άποστήθισιν μάλλον ή άνάγνωσιν περιόδων τινών του Κορανίου», παρατηρεί ό Νικόλαος Σταυράκης στο βιβλίο του «Στατιστική της Κρήτης (13).

Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι οι μουσουλμάνοι αυτοί ήταν στην πλειοψηφία τους τουρκοκρητικοί δηλ. έξισλαμισθέντες κρητικοί πού είχαν συνείδηση κρητική, αγαπούσαν με πάθος την πατρίδα τους καί τίς παραδόσεις της. Χαραχτηριστική είναι ή προκήρυξη πού απηύθυνε στους τουρκοκρητικούς ή προσωρινή κυβέρνηση της Κρήτης κατά την Επανάσταση του 1821 σε μια προσπάθεια να πετύχει αν όχι την υποστήριξη, τουλάχιστον την ανοχή καί την ουδετερότητα τους. Στην προκήρυξη αυτή καλούν τους τουρκοκρήτες να έλθουν με το μέρος των επαναστατών για να ζήσουν «πάντοτε όμάδι σαν καλοί πατριώτες» … «άφού τα σπαθιά σας (εσάς των τουρκοκρητικών) είναι μαζί με τα δικά μας, γιατί φορείτε τα ίδια ροΰχα με μας, έχετε την ίδια παλληκαριά, τον ίδιο ζήλο, την ίδια γλώσσα» (14).

Για να μιλήσομε όμως συγκεκριμένα για το Ρέθυμνο θα πρέπει να τονίσαμε ότι στην απογραφή του 1900 μετρήθηκαν 5.409 μωαμεθανοί καί 2.845 Χριστιανοί καί ό δήμαρχος της πόλης είναι μωαμεθανός. ΄Ετσι το μωαμεθανικό στοιχείο εξακολουθεί να διατηρεί την αριθμητική υπεροχή του, αν και 7.150 μωαμεθανοί κάτοικοι του νόμου Ρεθύμνης την εγκατέλειψαν μέσα σε δύο χρόνια, όταν κατέφθασαν στην πόλη ρώσοι στρατιώτες φοβούμενοι αντεκδικήσεις (15) .

Οι δεσμοί πού είχαν αναπτυχθεί στην πόλη μας ανάμεσα στους ρωμιούς καί τους τούρκους ήταν τέτοιοι, υστέρα από τόσων αιώνων συνύπαρξη, ώστε ό Παντελής Πρεβελάκης αναφέρει χαραχτηριστικά στο «Χρονικό μιας Πολιτείας» ότι «στην αγορά οι Λαζαρίτες ήταν Ρωμιοί καί Τούρκοι, του ενός το μαγαζί δίπλα στού άλλου χωρίς διάκριση» (16) .

Καί οταν ξαφνικά στα τέλη του 1922 τα καράβια άραξαν έξω από το λιμάνι καί οι βάρκες άδειασαν στη στεριά γυναίκες, παιδιά, γέρους, νέους και πλήθος δυστυχισμένων πού είχαν χάσει το βίος τους, τις οικονομίες, τίς οίκογένεις τους, τις δουλειές τους, τις συνήθειες, τα όνειρα και τις ελπίδες τους (17), μια καινούρια περίοδος αρχίζει για την πόλη μας.

prsfiges-11

Οι μικρασιάτες Διαμαντής Θωμάς (αριστερά) και Μιχαήλ Χατζησεβαστός (δεξιά) στο πονηγύρι του προφήτη Ηλία στο Μαρουλά (2&-7-Ι935). Συλλογή: ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΩΝ ΡΕΘΥΜΝΟΥ.

Ή πόλη είδε με κακό μάτι στην αρχή τους ξενομπάτες τους πρόσφυγες. Ό δεσμός πού είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στους ντόπιους καί στην «Τουρκιά» θα μπορούσε να εξηγήσει την στάση αυτή. Χαρακτηριστική είναι ή φράση στο «Χρονικό μιας Πολιτείας» ότι «από τον καιρό πού ήλθαν οι πρόσφυγες καί φύγαν οι Τούρκοι, τα πράματα άλλαξαν λιγουλάκι»… αφού «διώξαμε ανθρώπους του τόπου και μας ήρθαν ξένα συνήθεια» ή πρωινή χλαλοή (του παζαριού) πήρε να τουρκοφέρνει (18).

Οι τουρκοκρητικοί έδειξαν την εχθρότητα τους προσφέροντας 7 μικρά ποσά στους εράνους υπέρ των προσφύγων (μόλις 1500 δραχμές). Μάλιστα ό ζάπλουτος Άχμές Άϊγιωργιαννάκης προσέφερεν 200 δραχμές (19). Οί «ρωμιοί» έδειξαν κι αυτοί κάποια εχθρική στάση, συνεισέφεραν ωστόσο στους εράνους υπέρ των προσφύγων.

Ή εχθρότητα των ντόπιων δεν ήταν ή μόνη δυσκολία πού αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες. Για δύο χρόνια ζούσαν στην κυριολεξία στιβαγμένοι μέσα σε τζαμιά καί σχολεία με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί σοβαρός κίνδυνος για την υγεία τους. Αποτέλεσμα: να εμφανισθούν κρούσματα σοβαρών λοιμωδών ασθενειών στα μικρά προσφυγόπαιδα, πού όπως όλοι οι πρόσφυγες, «δεν έχουν. στέγην και μόνο 100 δράμια ψωμάκι την ήμερα» (20). Για τον λόγο αυτό προτείνεται να εμβολιασθούν δλοι οι πρόσφυγες καί να απομακρυνθούν από τα σχολεία όσα παιδιά δεν είχαν εμβολιασθεί (21). Πράγματι ο Νομάρχης και ο Ταγματάρχης Διοικητής της Διοικήσεως εκδίδουν εγκύκλιο με την οποία ζητείται γενικός εμβολιασμός των κατοίκων (22) .

Νέα επιδημία εξανθηματικού πυρετού ένσκύπτει όμως λίγο αργότερα καί τίθεται πάλι το θέμα της αραίωσης των προσφύγων για να αποτραπεί εξάπλωση των κρουσμάτων. Επειδή όμως «το μεγαθήριον της Ελληνικής Γραφειοκρατίας απαιτεί διατυπώσεις επί διατυπώσεων για την επίταξιν οικιών… προς αραίωσιν αυτών (δηλ. των προσφύγων) δεν υπολείπεται ει μη ή παραχώρησις των Μονών (23).

Υπάρχουν βέβαια και οί προνομιούχοι πρόσφυγες πού ήταν λίγοι. Ήταν εκείνοι πού είχαν ανοίξει μαγαζάκια. Το μεγαλύτερο μπακάλικο της πόλης μάλιστα διευθύνεται από τον εργατικότατο κ. Βασάλο από τίς Νέες Φώκιες (24). Στήν τάξη των προνομιούχων εντάσσονται καί οι κοπέλες πού είχαν κάποιες ειδικές γνώσεις – κάποια ξένη γλώσσα π.χ. όπως «ή Δίδα Σερπουί, Αρμενίδα πού διδάσκει Γαλλικά στα κορίτσια μας» (25) .

Οί συνθήκες ζωής των προσφύγων αρχίζουν να αλλάζουν όταν μετά την συνθήκη της Λωζάνης που υπογράφηκε τον Ιανουάριο του 1923 οί Τουρκοκρητικοί εγκαταλείπουν την πόλη. Ό κόσμος μούδιασε όταν πληροφορήθηκε «το φαρμακωμένο μαντάτο πως τα συμφώνησαν ό Βενιζέλος κι ό Κεμάλης να κάμουν ανταλλαγή το τουρκικό ψυχομέτρι της Κρήτης με την προσφυγιά πούχε πλακώσει από τη Μικρασία να συχάσουν μια για πάντα οι δύο φυλές» (26). Οι τελευταίοι μωαμεθανοί φεύγουν το 1924 (27) και ή ακίνητη περιουσία τους μοιράστηκε στους πρόσφυγες, «πού πιάσαν πολλές απο τίς τέχνες των αλλόπιστων και τις πρόκοψαν στα χέρια τους» (28).

Μαζί με την ζωή των προσφύγων όμως αλλάζει κι ή ζωή της πόλης, αφού οι πρόσφυγες« έφεραν την γύμνια, έφεραν όμως καί την κίνησιν» (29).

Πράγματι πολλά αρχίζουν να αλλάζουν στην ναρκωμένη πολιτεία. Στίς 24/5/1925 θεμελιώνεται το Έκπαιδευτήριον Θηλέων (30) του οποίου ή ίδρυση είχε αποφασισθεί από το 1923 (31) .

Λίγους μήνες μετά την εγκατάσταση των προσφύγων αρχίζει να δρομολογείται κάποια λύση στο πρόβλημα του ηλεκτροφωτισμού της πόλης, της «οποίας ο φωτισμός ενεργείται αληθώς θαυμάσια όταν συμβαίνει να είναι πανσέληνος» (32).

Τότε με πρωτοβουλία δύο γνωστών εμπόρων του Ρεθύμνου, των αδελφών Γεωργίου καί Αντωνίου Γαγάνη ιδρύεται μετοχική εταιρεία στην οποία «ενεγράφησαν αρκετοί συμπολίται» καί συγκεντρώθηκε γρήγορα το ποσόν των 700.000 δρχ. πού ήταν απαραίτητο για την εγκατάσταση καί λειτουργία εργοστασίου ηλεκτροφωτισμού. Την διεύθυνση του αναλαμβάνει ό Ηλεκτρολόγος Μηχανικός Ίω. Σκευάκης, πρόσφυγας από την Σμύρνη, αλλά Ρεθεμνιώτης στην καταγωγή (33).

Ιδιαίτερη όμως είναι ή συμβολή των προσφύγων στο ζωντάνεμα της καλλιτεχνικής ζωής στην πόλη μας. «Εις το Ιδαίον παίζει προσφυγικός θίασος πού αξίζει κάθε υποστήριξη» (34).

Λίγους μήνες αργότερα «κατά την καλλιτεχνική εσπερίδα του μουσικοδιδάσκαλου κ. Νομικού ετραγούδησε ή δις Άννα Βασσάλου του παρ’ ημών εμπόρου, πολύ καλή είς το τροβατόρε» (35).

Καμιά αναφορά δεν γίνεται στην προσφυγική καταγωγή της δίδας Βασσάλου, ενώ το ίδιο συμβαίνει όταν γίνεται αναφορά στην δίδα Αίκατερίνη Άϊβατζόγλου, «μια πολύ μορφωμένη δασκαλίτσα εκ Χανίων» (36).

Σιγά – σιγά ή διάκριση ντόπιος – πρόσφυγας ξεχνιέται. Οί πρόσφυγες – από τη Σμύρνη καί τίς Φώκιες δένονται με τον τόπο καί την φτωχή του γη καί μοιράζονται μαζί με τους ντόπιους τον «ολίγο άρτο» (37) πού τότε πρόσφερε ή ζωή στην πόλη μας. Οι άνθρωποι με τα ξένα συνήθεια εξ αιτίας των οποίων κάποτε «διώξαμε ανθρώπους του τόπου» (38) πιάσανε πολλές από τίς τέχνες των αλλόπιστων καί τίς πρόκοψαν στα χέρια τους, καί κανένας δεν στενοχωρήθηκε από την αλλαγή (39).

Ή πόλη όμως του 1922 ανήκει οριστικά στο παρελθόν. Ή πόλη πού διαμόρφωσαν με την βιοπάλη τους, ντόπιοι καί πρόσφυγες μαζί δεν έχει καμιά ή σχεδόν καμιά σχέση με το παρελθόν. Τίς πολιτείες εξ άλλου τις δημιουργούν και τις διαμορφώνουν οί άνθρωποι της βιοπάλης καί του καθημερινού μόχθου

Παραπομπές

1. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕ», φύλλο 1-1-1924.

2. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕ», ψύλλο 5-10-1924.

3. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ», φύλλο 26-3-1923.

4. Έφημ. «ΤΟ ΒΗΜΑ», φόλλο 15-4-1923.

5. Παντελής Πρεβελάκης, «Το Χρονικό μιας Πολιτείας», εκδόσεις Γαλαξίας, Αθήνα, σελ. 12.

6. Γιάννης Μανούσακας, «Ό Χαλασμός», εκδόσεις Δωρικός, Αθήνα, σελ. 218-219.

7. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ», φύλλο 1-1-1922.

8. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΙΙΣ», φύλλο 22-1-1922.

9. Α. Μαλογορδή – Χ. Στρατιδάκης, Ρέθυμνο: οδηγός για την πόλη και τα περίχωρα της, Αθήνα 1985-1986, σελ. 64

10. ο.π., σελ. 64.

11. ό.π,, σελ. 64.

12. Γιάννης Μανούσακας, ο.π., σελ. 219.

13. Νικόλαος Σιαυράκης, Στατιστική του πληθυσμού της Κρήτης, Αθήνα, Εκδ. Ν. Καραβιά, 1978 (φωτοτυπική ανατύπωση της αρχικής έκδοσης του 1890).

14. Θεοχάρη Δετοράκη, Ιστορία της Κρήτης, Αθήνα 1986, σελ. 289.

15. Α. Μαλαγαρδή – Χ. Στρατιδάκης, δ.π., σελ. 64.

16. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 20.

17. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 21.

18. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 20.

19. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 30-10-1922.

20. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 16-10-1922.

21. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕ», φύλλο 4-12-1922.

22. Έφημ. «ΤΟ ΒΗΜΑ», φύλλο 10-2-1923.

23. Έφημ. «ΤΟ ΒΗΜΑ», φύλλο 28-3-1923.

24. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 6-2-1924.

25. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 69, Φεβρουάριος 1924.

26. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 71.

27. Α. Μαλαγαρδή – Χ. Στρατιδάκης, Ο.Λ., σελ. 66.

28. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 84.

29. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο Φεβρουαρίου 1924.

30. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 24/2/1925.

31. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 1/9/1923.

32. Έφημ. «ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕ», φύλλο 25/3/1923.

33. Έφημ. «ΤΟ ΒΗΜΑ», φύλλο 11-1-1923.

34. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 1-9-1923.

35. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 24-5-1925.

36. Έφημ. «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ», φύλλο 12-7-1925.

37. Γιάννης Μανούσακας, ο.π., σελ. 251.

38. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 20.

39. Παντελής Πρεβελάκης, ο.π., σελ. 84.

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: