Άγονη γραμμή

15 Απριλίου 2009

Μια άλλη εικόνα για το Πάθος του Χριστού

Filed under: Δασκαλάκης Μάρκος — Άγονη Γραμμή @ 9:27 πμ
Tags:

Με την ευκαιρία των ημερών της Μεγαλοβδομάδας, που πλησιάζουν, θέλω να κάμω τους φίλους της (κάθε άλλο παρά) Άγονης Γραμμής κοινωνούς μιας εκπληκτικής εικόνας των Παθών, που είναι όμως λίγο παραγκωνισμένη. Μιας εικόνας που υπάρχει εδώ κι αιώνες στην Εκκλησία και στην παράδοσή μας, αλλά δεν είναι πλέον τόσο προβεβλημένη όσο στο παρελθόν και όσο, νομίζω, τής αξίζει. Πρόκειται για μια εικόνα που δείχνει το Πάθος του Χριστού, όχι με τον γνωστό τρόπο (της ιστορικής αφήγησης), αλλά με έναν άλλο εξίσου (για να μην πούμε περισσότερο) ενδιαφέροντα. Μιλώ για την «Άκρα Ταπείνωση» και παραθέτω αμέσως δυο παραδείγματα:

path-1 path-2

Άκρα ταπείνωση φορητή εικόνα Κρητικής σχολής 16ος αιώνας

Άκρα ταπείνωση λιτανευτική εικόνα 12ος αιώνας Βυζαντινό Μουσείο  Καστοριάς

Η εικόνα αυτή, λοιπόν, παρουσιάζει σε προτομή το Χριστό νεκρό, γυμνό, σε όρθια στάση, μέσα σε σαρκοφάγο-τάφο που κρύβει το σώμα του από τη μέση και κάτω. Ωστόσο, σπανίως εικονίζεται και ολόσωμος μπροστά στη σαρκοφάγο. Τα χέρια του σταυρώνουν μπροστά στην κοιλιά ή πέφτουν αδύναμα προς τα κάτω. Πάνω τους ξεχωρίζουν οι πληγές από τα καρφιά. Τα μάτια μένουν κλειστά. Το κεφάλι γέρνει ελαφρά και τα μαλλιά, ξέπλεκα, πέφτουν πάνω στους ώμους. Διακρίνεται και η πληγή από τη λόγχη στην πλευρά, από την οποία τρέχει ακόμη αίμα και νερό. Παρά την παραδοξότητα της όρθιας στάσης ο θάνατος του Χριστού είναι ολοφάνερος. Πίσω του, ο Σταυρός με την επιγραφή Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣΟΒCΛΤΔΞC, σύμφωνα με τη βυζαντινή συντομογραφία). Σε κάποιες παραστάσεις προστίθενται δεξιά και αριστερά του Σταυρού τα όργανα του Πάθους, δηλαδή η λόγχη, το καλάμι με το σφουγγάρι του όξους και της χολής και τα καρφιά. Σε άλλες δε, μεταγενέστερες, υπάρχει και ο ακάνθινος στέφανος στο κεφάλι του Χριστού. Αυτός ο τύπος, όπου ο Χριστός παραμένει μόνος, είναι ο απλούστερος και αρχαιότερος. Αργότερα, διαμορφώθηκαν και οι σύνθετοι. Όπως ο τύπος όπου εικονίζονται δεξιά και αριστερά του η Θεοτόκος και ο Ιωάννης, κι ο άλλος χωρίς τον αγαπημένο μαθητή. Σ’ αυτόν τον τύπο η Θεοτόκος θλιμμένη, αλλά με συγκρατημένη οδύνη και βουβό πόνο, αγκαλιάζει το νεκρό γιο της και μάς φέρνει στο μυαλό τον επιτάφιο θρήνο της.

path-3

Βυζαντινή ψηφιδωτή εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης, περ. 1300, Βασιλική Santa Croce in Gerusalemme, Ρώμη

Η «Άκρα Ταπείνωση» παρουσιάζει το Χριστό κατά το χρονικό διάστημα ανάμεσα στην αποκαθήλωση και την Ανάσταση, δηλαδή όσο ήταν νεκρός. Όπως γίνεται όμως αμέσως φανερό, η παράσταση αυτή δεν «εξιστορεί» (όπως οι άλλες σχετικές εικόνες) τα γεγονότα που ακολούθησαν το θάνατο του Χριστού στο Σταυρό, δηλαδή την αποκαθήλωση, τη σινδόνη και τα νεκρικά αρώματα του Ιωσήφ και του Νικόδημου, τον επιτάφιο θρήνο, τον ενταφιασμό και την κάθοδο στον Άδη. Είναι εμπνευσμένη από αυτά, όμως, ξεπερνώντας την ιστορική αφήγηση, τα παρουσιάζει με έναν τρόπο συμπυκνωμένο και σχεδόν «σουρεαλιστικό». Δεν περιγράφει ένα ιστορικό στιγμιότυπο, μια πράξη ή ένα συμβάν, αλλά σκηνοθετεί μέσα σε ένα φανταστικό σκηνικό το μυστήριο της θείας οικονομίας στο αποκορύφωμά της: ο θάνατος του Χριστού, εκούσιος και πραγματικός, το άκρον άωτον της συγκατάβασης του Σαρκωμένου Λόγου του Θεού είναι η οδός της ανάστασης και της ζωής. Η κένωση του Χριστού ως λύτρωση του ανθρώπου. Γι’ αυτό και η εικόνα αυτή είναι από τις «ζωγραφικότερες», τις πιο ποιητικές και πιο θεολογικές.

path-4

Αντιμήνσιο με την Άκρα Ταπείνωση, 1664, Καλύβη των Τριών Ιεραρχών της Σκήτης της Αγίας Άννας, Άγιο Όρος

Το φανταστικό σκηνικό που δημιούργησε ο καλλιτέχνης για τη συγκεκριμένη εικόνα είναι εξαιρετικά λιτό, αφαιρετικό και συμβολικό: η σαρκοφάγος-τάφος κι ο ενεπίγραφος Σταυρός, σπανιότερα και τα όργανα του Πάθους. Τα πρόσωπα: ο νεκρός Χριστός μόνος ή με τη θρηνούσα Θεοτόκο ή, σπανιότερα, και με τον αγαπημένο μαθητή Ιωάννη. Η λιτότητα προσδίδει στη σύνθεση θεολογική διαφάνεια και τονίζει την υπερβατική, μυσταγωγική και εσχατολογική της διάσταση. Η πυκνότητα των νοημάτων δεν εμποδίζει καθόλου τη στερεότητα και την ισορροπία της εικαστικής έκφρασης. Οι αντιθέσεις αποκαλύπτουν το πλούσιο περιεχόμενο: Ο Βασιλεύς της Δόξης εμφανίζεται γυμνός. Ο Νυμφίος της Εκκλησίας, «ὁ ὡραῖος κάλλει παρά πάντας βροτούς», ζωγραφίζεται «ἀνείδεος» νεκρός. Η ένταση στο πρόσωπο της Παναγίας πλάι στην απάθεια του νεκρού Χριστού. Ο δυναμικός εναγκαλισμός της και η στατικότητα του νεκρού σώματος. Τα θερμά χρώματα και η παγερότητα της σαρκοφάγου. Το εσωτερικό φως που αναδίδει το νεκρό σώμα του Χριστού φωτίζει ολόκληρη τη σύνθεση.

Όλα τα στοιχεία της εικόνας μαρτυρούν το Πάθος που μόλις έχει προηγηθεί: η νεκρότητα και η γυμνότητα του σώματος, τα κλειστά μάτια, το γερμένο κεφάλι, ο θρήνος της Παναγίας, η σαρκοφάγος-τάφος, ο Σταυρός, τα όργανα του Πάθους, οι πληγές που ακόμα αιμορραγούν, τα χέρια που πέφτουν κάτω αδύναμα, τα ξέπλεκα μαλλιά. Όλη η σύνθεση είναι μια συμπερίληψη του θείου Πάθους.

Ωστόσο, η «Άκρα Ταπείνωση» δεν μένει μόνο στο συμβολισμό του Πάθους, αλλά και προαναγγέλλει την Ανάσταση: Η φωτεινότητα του νεκρού σώματος του Χριστού ακυρώνει την αίσθηση της φθοράς και μάς δημιουργεί την εντύπωση του ύπνου. Εξάλλου, ο Σταυρός και η επιγραφή του «Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣ» δηλώνουν ήδη τη νίκη πάνω στο θάνατο. Είναι το προανάκρουσμα της Ανάστασης, από το οποίο αποκτά τελικά η εικόνα το οριστικό θριαμβευτικό της νόημα.

path-5

Τοιχογραφία στην Πρόθεση του Αγίου Νικολάου Αναπαυσά, Μετέωρα, 1527, Θεοφάνης ο Κρητικός

Όλα τα παραπάνω δηλώνουν ότι ο Χριστός δεν απέτυχε πάνω στο Σταυρό. Το «τετέλεσται» (Ιω. 19, 30), δεν είναι ομολογία ήττας, αλλά κραυγή νίκης: ό,τι ήταν να γίνει εκπληρώθηκε, ό,τι είχε αρχίσει ολοκληρώθηκε. «Ἀγαπήσας τούς ἰδίους τούς ἐν τῷ κόσμῳ, εἰς τέλος ἠγάπησεν αὐτούς» (Ιω. 13, 1). Η μάχη δόθηκε μέχρι τέλους και κερδήθηκε. Το μυστήριο της αγάπης έχει τελεστεί, έχει ολοκληρωθεί. Ο Εσταυρωμένος είναι ο Βασιλεύς της Δόξης και ο Σταυρός είναι ο θρόνος του. Η εξουσία πλέον δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά διακονία, αφού ο βασιλιάς έγινε υπηρέτης, λόγω της αγάπης.

Η κατά του θανάτου νίκη του Χριστού είναι λοιπόν ήδη συντελεσμένη επί του Σταυρού («θανάτῳ θάνατον πατήσας»). Ακολουθεί ο Τάφος, το «μνημεῖον τό καινόν» (Ιω. 19, 42), όπου αποτίθεται το νεκρό σώμα του Χριστού, το οποίο όμως δεν γνωρίζει φθορά γιατί ο θάνατος είναι κατανικημένος. Γι’ αυτό στην εικονογραφία παρουσιάζεται με μια διάφανη φωτεινότητα και στην υμνογραφία με την παρομοίωση του ύπνου. Εκεί, στην εσχατιά του τάφου, στην ακρότατη ερημία, ο Χριστός βρίσκει όλη την ανθρώπινη τραγωδία, τη διαστροφή του πλάσματός του. Βρίσκει την ανθρώπινη φύση αποξενωμένη από τον ίδιο τον εαυτό της και την προσλαμβάνει στην πληρότητά της. Προσλαμβάνοντάς την δε, τη γιατρεύει.

Μέσα στον Τάφο αποτίθεται με τον Ενταφιασμό και εξέρχεται με την Ανάσταση η Αγάπη που νίκησε τον θάνατο. Μέσα εκεί τελέσθηκε ο γάμος του Χριστού με την Εκκλησία. Ο Τάφος έγινε παστάδα νυφική. «Καί αὐτός ὡς νυμφίος ἐκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ» (Ψαλμ. 18, 5). «Ὁ Χριστός ἠγάπησε τήν ἐκκλησίαν καί ἑαυτόν παρέδωκεν ὑπέρ αὐτῆς» (Εφεσ. 5, 25-26). Η Εκκλησία είχε μόλις πριν λίγες ώρες δημιουργηθεί, πάνω στο Σταυρό, από την νυγείσα πλευρά του Χριστού από την οποία εξήλθε αίμα και νερό, τα στοιχεία των δυο βασικών μυστηρίων της, δηλαδή του Βαπτίσματος (νερό) και της θείας Ευχαριστίας (αίμα). Η Νέα Εύα (Εκκλησία) γεννάται από την πλευρά του Νέου Αδάμ (Χριστός), όπως είχε γίνει και με την πρώτη. Είναι ο Γάμος του Νυμφίου Χριστού με την νύμφη Εκκλησία, ο «γάμος τοῦ Ἀρνίου», που ακολουθεί μετά τη νίκη στον ουρανό (Αποκ. 19, 7). Την εκ του τάφου Έγερση του Χριστού παρομοιάζει με γάμο και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγοντας: «Καί ἐξῆλθεν ὁ Ἰησοῦς (από τον τάφο) ὡς ὁ νυμφίος ἐκ παστοῦ

…. Ὁ νυμφίος τῆς Ἐκκλησίας». Συνεχίζοντας δε την ίδια γαμήλια παρομοίωση η υμνογραφία της Εκκλησίας μας, ψάλλει στον όρθρο της Ανάστασης: «Τέρπου, χόρευε καί ἀγάλλου, Ἱερουσαλήμ, τόν Βασιλέα Χριστόν θεασαμένη ἐκ τοῦ μνήματος ὡς Νυμφίον προερχόμενον». Και παρακάτω: «Καί γάρ ἐκ τάφου σήμερον, ὣσπερ ἐκ παστοῦ ἐκλάμψας Χριστός, τά γύναια χαρᾶς ἔπλησε».

Η Ορθοδοξία περπατά στο δρόμο που άνοιξε ο έρωτας του Νυμφίου, δρόμος που ξεκινά από την κένωσή του, την άκρα ταπείνωση, για να φτάσει με την εθελούσια θυσία στη δόξα του Σταυρού και στο φως της Ανάστασης, δηλαδή στο πανηγύρι της ζωής, της καταλλαγής και της γαμήλιας ένωσης των πάντων στο Χριστό. Στο πρόσωπο του οποίου υπάρχουν ενωμένες διά παντός η τριαδική Θεότητα με την νύμφη ανθρωπότητα, σε μια έκρηξη ερωτική, σ’ ένα γάμο μυστικό κι αιώνιο.

Οι εικόνες είναι παρμένες από διάφορες ιστοσελίδες του Διαδικτύου.

Περισσότερα για το θέμα στην ιστοσελίδα του Πειραματικού Γενικού Λυκείου του Πανεπιστημίου Κρήτης:

http://lyk-aei.reth.sch.gr/yliko/ekdoseis/apopseis1/Apopseis1_Xristos_h_akra_tapinosis.pdf

Καλή Ανάσταση!

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: