Άγονη γραμμή

4 Ιουνίου 2009

«Μια βόλτα στα Οβραϊκά»

Filed under: Άγονη Γραμμή — Άγονη Γραμμή @ 8:55 πμ
Tags:

stigmesΕβραίοι του Ηρακλείου

«Οβραϊκά» ονομάζονταν οι συνοικίες που κατοικούσαν οι Εβραίοι στα Χανιά και το Ηράκλειο. Σήμερα είναι λιγοστά τα δείγματα που μαρτυρούν το πέρασμα των Εβραίων από το νησί σε βάθος 2400 χρόνων.

Από τον Παύλο Παπαδόπουλο

www.stigmes.gr

Η Κρήτη από τη Μινωική της εποχή βρισκόταν σε διαρκή επαφή με τους λαούς της Ανατολικής Μεσογείου και φυσικά με τους Εβραίους. Από βιβλικές μαρτυρίες μαθαίνουμε πως αυτή η επαφή κορυφώθηκε στο τέλος της Ελληνιστικής περιόδου και στην αρχή της Ρωμαϊκής.
Παρόλο που η πρώτη μαρτυρία εβραϊκής παρουσίας στον Ελλαδικό χώρο αναφέρεται στον 5ο π.Χ. αιώνα, το παλαιότερο εύρημα απόδειξης οργανωμένης Εβραϊκής παρουσίας στην Κρήτη, χρονολογείται στο 142 π.Χ. Είναι μία εγκύκλιος που έστειλε η Ρωμαική σύγκλητος στην αρχαία Γορτυνία μετά από αίτηση του Συμεών του Χασμοναίου, που απφορούσε ένα διακανονισμό υπέρ των Εβραίων.

Στους προχριστιανικούς και πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους υπάρχει μεγάλη πληθυσμιακή κινητικότητα μεταξύ Ιουδαίας και Κρήτης. Ο φιλόσοφος Φίλων ο Αλεξανδρεύς αναφέρει την Κρήτη σαν μία χώρα που συναντάει κανείς πολλούς Εβραίους. Αναφορές της Καινής Διαθήκης, επίσης, μας λένε και την ύπαρξη αρκετών Κρητών στην Ιερουσαλήμ.

Σε επιστολές του Αποστόλου Παύλου προς τον επίσκοπο Κρήτης Τίτο, διαβάζουμε υποδείξεις του πρώτου για τη στρατηγική που πρέπει να ακολουθήσει ο δεύτερος για να αντιμετωπίσει τις ιδεολογικές επιθέσεις της εύρωστης εβραϊκής παροικίας.
Εχουμε, λοιπόν, οργανωμένες εβραϊκές κοινότητες στην Κρήτη αυτήν την εποχή, γιατί μετά την κατάληψη της Παλαιστίνης από τους Πτολεμαίους πολλοί Εβραίοι καταφεύγουν στη μεγαλόνησο. Το ίδιο συμβαίνει και αργότερα, όταν η Ιερουσαλήμ καταστράφηκε από τους Ρωμαίους.
Αργότερα επί Βυζαντίου οι Ιουδαϊκές κοινότητες μετονομάζονται σε εβραϊκές, απελπισμένες από τους διωγμούς του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β’. Στην Κρήτη, μάλιστα, έχουμε και την εμφάνιση ενός ψευδομεσία ο οποίος τους συγκεντρώνει σε μία ακτή και τους καλεί να τον ακολουθήσουν μέσα από τη θάλασσα στη γη της επαγγελίας. Είναι όμως τόσο μεγάλη η θαλασσοταραχή εκείνη την ημέρα που οι περισσότεροι πνίγονται, κάποιοι σώζονται από περίεργους Χριστιανούς που βρέθηκαν εκεί για να δουν το “θαύμα”. Στα βυζαντινά χρόνια οι Εβραίοι της Κρήτης ήταν εγκατεστημένοι, κύρια, στην ενδοχώρα του νησιού, η συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν αγρότες και κατοικούσαν στη νοτιοκεντρική πεδιάδα της Γορτύνας.

Στην Αραβική κατοχή του νησιού και την οικοδόμηση του Χάνδαδα (Ηράκλειο), βλέπουμε μία μετακίνηση των περισσοτέρων Εβραίων στο αναπτυσσόμενο λιμάνι. Κι αυτό γιατί οι κύριες οικονομικές δραστηριότητες μεταφέρθηκαν από νότια στα βόρεια.

Όταν οι Βυζαντινοί επανακατέλαβαν την Κρήτη (961 μ.Χ.) και μπήκαν στο Χάνδακα, βρήκαν μία καλά οργανωμένη εβραϊκή κοινότητα, την οποία φρόντισαν να υποβαθμίσουν στέλνοντάς την σε μία απόκεντρη περιοχή (σε σχέση με το λιμάνι) κοντά στον κόλπο του Δέρματα.
Κατά τη Βυζαντινή περίοδο οι Εβραϊκές κοινότητες που υπάγονταν στην αυτοκρατορία ήταν γνωστές σαν “Ρωμανιώτικες” και οι Εβραίοι σαν “Ρωμανιώτες”.

Για την κοινωνική οργάνωση, τις οικονομικές δραστηριότες και την καθημερινή ζωή των Εβραίων της Κρήτης, επί Βυζαντίου, μαθαίνουμε από έμμεσες πηγές. Έτσι, από στοιχεία των Εβραϊκών κοινοτήτων των Επτανήσων, φαίνεται ότι τον 12ο αιώνα παρατηρήθηκε μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα Εβραίων της Κρήτης προς τη Ζάκυνθο.
Η δεύτερη, μετά τους Ελληνιστικούς χρόνους, ακμή των εβραϊκών κοινοτήτων της Κρήτης αρχίζει μετά την τέταρτη Σταυροφορία, το 1204, όταν η Κρήτη πουλήθηκε στους Βενετούς.

Ακόμη και στη μεγαλύτερή τους ακμή, πάντως, οι Εβραίοι, το 16ο αιώνα δεν ξεπέρασαν τους 1600 σε συνολικό πληθυσμό 200.000 κατοίκων.

Επί Ενετοκρατίας το Εβραϊκό στοιχείο ήταν συσπειρωμένο στα τρία μεγάλα λιμάνια του νησιού. Ηράκλειο, Χανιά, Ρέθυμνο.
Οικονομικοί λόγοι και πολιτικές συγκυρίες τοπικού χαρακτήρα οριοθέτησαν τις τρεις βασικές εβραϊκές συνοικίες στο νησί.

Αυτήν την εποχή οι Εβραίοι αποτελούσαν την ενδιάμεση τάξη μεταξύ του Ελληνικού στοιχείου και των φεδουαρχών Ενετών ευγενών. Οι περισσότεροι μελετητές του Εβραϊσμού στην Κρήτη συγκλίνουν στο γεγονός ότι η οικονομική τους ακμή ωφείλεται στην τοκογλυφία και στον αγροτικοαστικό χαρακτήρα της οικονομίας τους.
Οι Εβραίοι δεν είχαν το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και της συμμετοχής σε δημόσια αξιώματα. Ασκούσαν, όμως, με σχετική ελευθερία, μόνο τα επαγγέλματα του εμπορομεσίτη, του γιατρού, του δικηγόρου, του τελωνειακού και του τοκογλύφου. Στο δρόμο υπήρχαν κι άλλοι επαγγελματίες, όπως, βυρσοδέψες, λαδέμποροι, ράφτες και υποδηματοποιοί.
Μέσα από βενετσιάνικα έγγραφα, στο τέλος του 14ου αιώνα, οι Εβραίοι της Κρήτης, φαίνεται να έχουν συγκεντρώσει, όχι μόνο μεγάλα αποθέματα ρευστού από την κερδοσκοπία αλλά παράλληλα είχαν δεσμεύσει και ακίνητες περιουσίες των εύπορων Βενετών.

Μπροστά σε αυτό το κοινωνικό πρόβλημα οι δόγηδες στη Βενετία κατέφυγαν στο “θρησκευτικό” αίσθημα των υποτελών τους. Η αφορμή βρέθηκε (μεικά σταυρωμένα αρνιά), έτσι Καθολικοί και Ορθόδοξοι από κοινού επιχειρούν να λυντσάρουν τους “βέβηλους”. Τότε κατέφθασαν οι Βενετοί στρατιώτες για να προστατεύσουν τους Εβραίους, με αντάλλαγμα την παραγραφή των χρεών των συμπατριωτών τους.

Ο θρησκευτικός φανατισμός, αυτήν την περίοδο, έχει διακυμάνσεις, πότε κορυφώνεται πότε χαμηλώνει την έντασή του, πάντως δεν έφτασε τη μαζικότητα και τις θηριωδίες που αντιμετώπισαν οι Εβραίοι στις χώρες της καθολικής Δύσης.
Παρόλη τη “γκετοποίηση” του Εβραϊκού στοιχείου, έχουμε δείγματα εξελληνισμού μερίδας του, σε τέτοιο βαθμό ώστε να αδυνατούν να παρακολουθήσουν τη λειτουργία στις συναγωγές. Αρκετές μάλιστα από τις επιτύμβιες πλάκες βρέθηκαν γραμμένες στα ελληνικά. Ένα άλλο γεγονός που μαρτυρεί την αλληλεπίδραση των δύο εθνοτήτων της Κρήτης είναι το παρακάτω δίστιχο από το ριζίτικο “Πόθος χάριν Οβρηοπούλας” που χρονολογείται προς το τέλος του 15ου αιώνα:

Χριστέ μου να γινόνταν η ‘ Οβρηακί λειβάδι

κι η γ’ Οβρηοπούλες πέρδικες η εγώ περδικολόγος

να πάρω το τουφέκι μου, το περδικόπανό μου,

νά’ βγαινα να κυνήγουνα μιαν σκύλα Οβρηοπούλα

που τόνε δώδεκα χρονώ, αστραφτερή δροσάτη.

Αρκετά από τα σωσμένα ριζίτικα καταγράφουν τα ήθη της εποχής. Έτσι το γεγονός της βάφτισης Εβραιόπουλων Ορθόδοξων Χριστιανών “χάριν πόθου”, δεν ήταν απίθανο γεγονός στη Μεσαιωνική Κρήτη. Φαινόμενο που μπορεί να ερμηνευθεί, τόσο ως σεξουαλική απελευθέρωση των νεαρών Εβραιόπουλων, αλλά και σαν απόδειξη των χαλαρών Ιουδαϊκών κανόνων που ίσχυαν στο νησί.
Ο μικρός και οικονομικά ανθηρός πληθυσμός της Κρήτης ήταν και πολιτιστικά γνωστός σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Πρόσωπα, όπως ο ποιητής και νομοθέτης ραββίνος Μιχαέλ Μπεν Σαμπετάι Ακοέν Μπάλμπο (1411-1484), ο φιλόσοφος Ηλίας Καψάλης (1483-1555) και ο μαθηματικός αστρονόμος, ιατρός και ραββίνος Ιωσήφ Σολομών Δαλμεδέγο (1460-1497), ο ραββίνος και ιστορικός Ηλίας Καψάλης (1483-1555) και ο μαθηματικός αστρονόμος, ιατρός και ραββίνος Ιωσήφ Σολομών Δαλμεδέγο (1591-1655), είναι μερικές από τις επιφανείς προσωπικότητες του Κρητικού Εβραϊσμού.
Στις αρχές του 16ου αιώνα μέχρι και το τρίτο τέταρτό του η “Γαληνοτάτη Δημοκρατία” της Βενετίας, μπροστά στον κίνδυνο των πειρατών και την απειλή του τουρκικού επεκτατισμού, δίνει περισσότερες ελευθερίες θέλοντας να ενισχύσει τη συνοχή των υποτελών της απέναντι στον εξωτερικό κίνδυνο. Τότε είναι που δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες για την Κρητική Αναγέννηση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Κρητικός Εβραϊσμός ξεδιπλώνει τις μικρές αλλά αξιόμαχες δυνάμεις του.

Με τον ερχομό της Τουρκικής κυριαρχίας (1669-1898) έχουμε και την αρχή της φθίνουσας πολιτιστικής ζωής. Η Κρητική Αναγέννηση υποχωρεί. Οι οικονομικές δραστηριότητες των Εβραίων στα χρόνια της τουρκικής κατοχής συρρικνώνονται. Η αλυσίδα παραγωγή – εμπορία – εξαγωγή αγροτικών προϊόντων σπάει.

Στα μέσα του 17ου αιώνα και μετά όπου οι εχθροπραξίες μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων αυξάνουν η ύπαιθρος ερημώνει και Εβραίοι αγρότες συγκεντρώνονται στην πόλη του Ηρακλείου και σχολούνται σε αστικά επαγγέλματα.
Παρ’ όλα αυτά οι συνθήκες ζωής των Εβραίων, σε επίπεδο διαβίωσης βελτιώνονται. Αυτό γίνεται γιατί η αυτονομία των κοινοτήτων δεν εξαργυρώνεται με αίμα αλλά με οικονομικό διακανονισμό.
Συν το γεγονός ότι με την έξοδο των Εβραίων από την Ιβηρική Χερσόνησο, ο Σουλτάνος έξυπνα σκεπτόμενος καλοδέχτηκε τους διωγμένους Εβραίους, βλέποντας στο πρόσωπό τους πλούσια οικονομική εμπορία, γλωσσομάθεια και δίκτυο εμπορικών επαφών στη Δύση.
Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να παραβλέψουμε το γεγονός ότι η μουσουλμανική θρησκεία δεν είχε ποτέ σοβαρές τριβές με την Ιουδαϊκή.
Πάντως ο πληθυσμός του εβραϊκού στοιχείου μειώνεται σημαντικά. Το 1883 σύμφωνα με στοιχεία του Γερμανού περιηγητή Maltzan τα Χανιά έχουν 160 Ιστραηλίτες, αυτή η μαρτυρία είναι σημαντική αν συνεκτιμήσουμε ότι την περίοδο εκείνη το κέντρο του νησιού μετακινείται από το Ηράκλειο στα Χανιά.
Το 1875, ο Αβά Δαλμεδέγο (Αβαδάκης) ήταν ο πρώτος Εβραίος μέλος της Γενικής Συνέλευσης της Κρήτης.
Το 1900 σύμφωνα με απογραφή της εποχής βρίσκονται στο νησί 726 Εβραίοι, οι περισσότεροι στα Χανιά.
Η νεώτερη ιστορία του Κρητικού Εβραϊσμού, είναι συνώνυμη με την ευδαιμονία της συμβίωσης με τις υπόλοιπες εθνότητες του νησιού.
Ορισμένοι Χανιώτες ακόμα και σήμερα, θυμούνται τους βιρτουόζους μουσικούς, αδελφούς Καμόντε, οι οποίοι στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα συνόδευαν τις “βουβές” ταινίες στον κινηματογράφο “Ιδαίο Άντρον”. Επίσης στη μνήμη των παλαιών Χανιωτών είναι ο σατυρογράφος Φρένκο Π. Δελφίνο, που καυτηρίαζε τα ήθη της εποχής. Ο ύμνος των Εβραίων είναι δικό του στιχούργημα:

Απ’ τον τσαiρό του Ηρώδη
γινήκαμε φτερά
κι ωσάν τις αγριμούτσες
επιάσαμ’ τον ντουνιά!
Ταντέλλες, μαστραπάδες
κομπιά και γυαλικά
τση πήχυς βρακοζώνες
πουλούσαμ’ οφθηνά!
Κάθε Σαμπά στη Χάβρα
είχαμε τεκουφά!
Τσάι τρώγαμε λαδάτσι
κασσέρι τσάι… λειψά!
Κάθε Σαμπά στη Χάβρα
Δοξάζαμ’ το Θεό
να’… βγάνη τα ματάτσια
όλων μας των οχτρώ!

Τα επαγγέλματα που ασκούσαν οι περισσότεροι Εβραίοι στις αρχές του 20ου αιώνα ήσαν του εμπόρου, του βιοτέχνη, του εργάτη. Ο επαγγελματικός χάρτης δεν έχει αλλάξει συγκρινόμενος με τους δύο προηγούμενους αιώνες. Τώρα όμως υπάρχει μία μικρή μερίδα Εβραίων που εργάζεται στο δημόσιο.
Ο Βενιζέλος με τον Ευρωπαϊκό του προσανατολισμό υποστήριξε το εβραϊκό στοιχείο όλης της Ελλάδας. Στις αρχές του αιώνα οι λιγοστοί Εβραίοι είχαν αποκλειστικά ελληνική υπηκοότητα, μεμονωνμένες περιπτώσεις διατηρούσαν την Ιταλική ή τη Γαλλική.
Τις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, η Εβραϊκή παροικία της Κρήτης δεν υπερβαίνει τα 400 άτομα.
Με την κατάκτηση του νησιού από τους Ναζί τουφεκίζονται οκτώ Εβραίοι και βομβαρδίζεται η συναγωγή του Ηρακλείου. Τα νεκροταφεία του Ηρακλείου, των Χανίων και του Ρεθύμνου, συλλήθηκαν και καταστράφηκαν.
Είναι παράδοξο αλλά ακόμη και σήμερα δεν έχει ξεκαθαριστεί απόλυτα ο τρόπος που χάθηκαν οι τελευταίοι Εβραίοι της Κρήτης, από τα Γερμανικά στρατεύματα 7 Ιουνίου 1944. Οι απόψεις διίστανται. Εκείνο που ξέρουμε είναι ότι το πρωί της 20ης Μαϊου, σε κάθε εβραϊκό σπίτι παραδίδεται γραμμένη στα ελληνικά, μια ειδική διαταγή που λέει τα εξής:

“Διά τήν μεταφοράν σας πρέπει μαζί με τούς εις την οικογένειαν συγκαταλέγοντες εβραϊκής φυλής να ετοιμασθείτε αμέσως πρός αναχώρηση. Έχετε 46 λεπτά, εσείς και οι δικοί σας πρέπει να πάρετε μαζί σας…”.

Τη νύχτα της ιδίας ημέρας συλλαμβάνονται 314 Εβραίοι στα Χανιά, 26 στο Ηράκλειο, οι οποίοι κρατούνται στο στρατόπεδο της Αγνιάς μέχρι τις 3 Ιουνίου. Στις 4 Ιουνίου μεταφέρονται στο Ηράκλειο στις φυλακές του φρουρίου Μακάσι.
Ο Κρητικός λαός συμπαραστάθηκε με κάθε μέσο στους συμπατριώτες του. Ωστόσο οι Ναζί είχαν τον τελευταίο λόγο. Το απόγευμα της 7ης Ιουνίου 340 Εβραίοι, 48 Έλληνες και 112 Ιταλοί αντάρτες επιβιβάζονται βίαια στο φορτηγό ατμόπλοιο “Τάναϊς”.

Από δω και πέρα αρχίζουν οι εικασίες. Άλλοι λένε, ότι η Γερμανική φρουρά εγκατέλειψε το πλοίο με βάρκες, αφού προηγουμένως είχε τοποθετήσει ωρολογιακές βόμβες στα πλευρά του. Με αυτόν τον τρόπο πνίγηκαν όλοι.
Η άλλη άποψη είναι ότι το “Τάναϊς” χτυπήθηκε από συμμάχους.

Ότι όμως και να έγινε, το γεγονός αποσιωπήθηκε και ποτέ δε δόθηκε καμμία επίσημη εξήγηση μεταπολεμικά.
Μετά το ολοκαύτωμα, επέστρεψαν στο νησί επτά συνολικά Εβραίοι. Το 1956 υπήρχαν μόνο δύο οικογένειες στα Χανιά. Σήμερα, “επισήμως”, δεν κατοικεί κανένας Εβραίος στην Κρήτη. Ή μάλλον, ναι, υπάρχει ο VICTOR ZORBAS, ένας Ροδίτης Εβραϊκής καταγωγής, που χάριν της γλωσσομάθειάς του, ξεναγεί τουριστικά γκρουπ πάνω στα καραβάκια που πηγαίνουν στη νήσο Σπιναλόγκα. Κι όπως μαρτυράει και το παρωνύμιό του, στο βωμό της τουριστικής κερδοσκοπίας αφηγείται γραφικές ιστορίες περί πρώτου εποικισμού της Σπιναλόγκας από τους Εβραίους.
Στη σοβαρή της πλευρά, όμως, η πορεία των Εβραίων στο όμορφο νησί του Μίνωα, που χρονολογείται από τα χρόνια των Μακκαβαίων, σφραγίζεται με δύο λίστες μελλοθανάτων συνταγμένες για τις ανάγκες της σύγχρονης βαρβαρότητας”.

Παύλος Παπαδόπουλοs

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: