Άγονη γραμμή

22 Δεκεμβρίου 2009

Από την ποίηση της υμνογραφίας των Χριστουγέννων

Filed under: Δασκαλάκης Μάρκος — Άγονη Γραμμή @ 10:27 πμ
Tags:

Μέσα στη λειτουργική πράξη της Εκκλησίας μας υπάρχουν, σε ρόλο διακόνου, όλες οι τέχνες τις οποίες ο άνθρωπος υπηρέτησε κατά καιρούς. Ανάμεσα σ’ αυτές, η ποίηση κατέχει κυρίαρχη θέση. Σ’ αυτήν κατέφυγε η Εκκλησία για να φέρει τη θεολογία των Πατέρων από τις βιβλιοθήκες στο στόμα και στις καρδιές των πιστών. Κι έτσι, φανερώθηκε μια ποίηση εκπληκτικής ωραιότητας και αναπάντεχης απλότητας, την ίδια στιγμή που με ακρίβεια σχοινοβάτη παρουσιάζει τη θεολογία της Εκκλησίας, γινόμενη έτσι πηγή της πίστης για όλους εμάς.

Αυτή η ποίηση είναι ζωντανή  – αν και μάλλον καταφρονεμένη από τους πολλούς – και ακούγεται ψαλλόμενη και στο πιο ταπεινό εκκλησάκι της πνευματικής μας επικράτειας, στους όρθρους και στους εσπερινούς, να πλαισιώνει το μυστήριο της Ευχαριστίας και να δίνει σάρκα στην καθ’ ημέραν γιορτή.

Σ’ αυτήν, λοιπόν, την ποίηση καταφεύγουμε κι εμείς για να ψηλαφήσουμε τη σάρκα της Μεγάλης Γιορτής: το μέγα μυστήριο της θείας Ενανθρωπήσεως. Ο Ρωμανός ο Μελωδός είναι σαφής:

«Θεός τό τεχθέν, η δέ Μήτηρ Παρθένος.

τί μειζον άλλο καινόν ειδεν η κτίσις;»

(Μεταφράζω πρόχειρα:

Θεός το γέννημα κι η μητέρα παρθένα

τι μεγαλύτερο άλλο καινούργιο είδε η πλάση;)

Για να τα πάρουμε από την αρχή, κι επειδή τίποτα δεν είναι αστήρικτο και ξεκρέμαστο στη θεολογία μας: εδώ υπάρχει ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη με τις προσδοκίες, τις προφητείες, ένας ολόκληρος κόσμος που περιμένει με αγωνία, τώρα, καθώς φτάνει στο πλήρωμά του και καταλήγει σ’ ένα πρόσωπο: στη Θεοτόκο Μαρία, «τό πέρας ὧν πρός ἡμᾶς ἔθετο διαθηκῶν ὁ Θεός», την «αὐγή μυστικῆς ἡμέρας», που τριών χρονών κοριτσάκι εισάγεται στα άγια των αγίων του Ναού και το Μυστήριο ετοιμάζεται. Η αγία Άννα, η μητέρα της, την παραδίδει στον Αρχιερέα και του παραγγέλνει με τα λόγια του υμνωδού:

«Ιδού, πρεσβύτα σοφώτατε,

….. λαμπρος ὑποδέχου τήν μόνην μέλλουσαν

εις πράγματα προφέρειν τά κηρύγματα….».

(…υποδέξου με λαμπρότητα την μόνη που μέλλεται

να προφέρει τα κηρύγματα σε πράγματα)

Εδώ η ιστορία αλλάζει: τα κηρύγματα δεν είναι πλέον κηρύγματα, τα λόγια δεν τα παίρνει ο άνεμος πια. Ο χρόνος βρήκε το πλήρωμά του. Οι υποσχέσεις εκπληρώνονται, οι προφητείες πραγματοποιούνται: ο Λόγος σαρκώνεται.

«Ἂκουε οὐρανέ καί ἐνωτίζου γῆ. σαλευθήτω τά θεμέλια,

ἐπιλαβέτω τρόμος τά καταχθόνια. ὃτι Θεός τε καί Κτίστης

σαρκός εἰσέδυ πλάσιν, καί ὁ κραταιᾷ κτίσας χειρί τήν κτίσιν,

σπλάγχνον ὁρᾶται πλάσματος…..».

Τι ακριβώς συνέβη; Ποιο είναι το μυστήριο; Ακούστε τον ποιητή και θαυμάστε λιτότητα και ακρίβεια:

«Ὁ Πατήρ εὐδόκησεν, ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο.

καί ἡ Παρθένος ἔτεκε Θεόν ἐνανθρωπήσαντα.

Ἀστήρ μηνύει. Μάγοι προσκυνοῦσι.

ποιμένες θαυμάζουσι, καί ἡ κτίσις ἀγάλλεται».

Άλλοτε πάλι ο υμνογράφος απορεί μπροστά στο μυστήριο κι αναρωτιέται:

«Πῶς ἐξείπω τό μέγα μυστήριον; ὁ ἂσαρκος σαρκοῦται.

ὁ Λόγος παχύνεται. ὁ ἀόρατος ὁρᾶται

καί ὁ ἀναφής ψηλαφᾶται.

ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ Υἱός ἀνθρώπου γίνεται.

Ἰησοῦς Χριστός χθές καί σήμερον ὁ αὐτός καί εἰς τούς αἰῶνας».

Κανονικά θα έπρεπε ήδη να έχουμε μείνει άναυδοι μπροστά στο αδιανόητο: ο δημιουργός του παντός, ο άχωρος και αχώρητος, ο άχρονος και αιώνιος, ο αδιάστατος και άπειρος, ο «φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον» Θεός, γεννιέται από κοιλιά γυναίκας άνθρωπος και με ανθρώπους συναναστρέφεται.

Έχουμε άραγε τόσο πολύ συνηθίσει να λέμε τις λέξεις κι από την πολλή χρήση ξεχάσαμε το νόημά τους;

«ὁ Λόγος σαρκοῦται»

ο Θεός γεννιέται άνθρωπος.

Δεν ξανάγινε κι ούτε θα ξαναγίνει: ένας άνθρωπος, μια γυναίκα, μια παρθένος, μητέρα του ίδιου του Θεού.

«Σήμερον γεννᾶται ἐκ Παρθένου ὁ δρακί τήν πᾶσαν ἔχων κτίσιν.

(σήμερα γεννιέται από παρθένο αυτός που έχει στην παλάμη του όλη την κτίση)

Ράκει καθἃπερ βροτός σπαργανοῦται, ὁ τῇ οὐσίᾳ ἀναφής.

(σπαργανώνεται με κουρέλια σαν θνητός, ο άπιαστος στην ουσία του)

Θεός ἐν φάτνῃ ἀνακλίνεται

(είναι Θεός κι όμως ξαπλώνει σε στάβλο)

ὁ στερεώσας τούς οὐρανούς πάλαι κατ’ ἀρχάς.

(αυτός που στερέωσε τους ουρανούς παλιά στην αρχή)

Ἐκ μαζῶν γάλα τρέφεται,

(τρέφεται γάλα από στήθια)

ὁ ἐν τῇ ἐρήμῳ μάννα ὀμβρίσας τῷ λαῷ».

(αυτός που έβρεξε στην έρημο το μάννα για το λαό)

Για να υπάρξει θεάνθρωπος χρειάζεται θεοτόκος. Όμως η Παναγία απορεί: η ίδια είναι πλάσμα Εκείνου τον οποίο μόλις γέννησε. Πώς λοιπόν να σταθεί πλάι του και πώς να του συμπεριφερθεί;  Να τού προσφέρει γάλα ή θυμίαμα;

«Τί οὖν ἐπί σέ διαπράξωμαι;

γαλακτοτροφήσω ἤ θεολογήσω;

ὡς μήτηρ θεραπεύσω ἤ ὡς δούλη προσκυνήσω;

ἐπιδώσω γάλα ἤ προσενέγκω θυμίαμα;

τί τό ἂρρητον τοῦτο θαῦμα τό μέγιστον;».

Διάλογος μεταξύ υμνωδού και Μαρίας:

«Τί θαυμάζεις Μαριάμ; τί ἐκθαμβεῖσαι τῷ ἐν σοί;

(γιατί απορείς Μαριάμ; γιατί εκπλήσσεσαι μ’ αυτό που σού συμβαίνει;)

Ὃτι ἂχρονον Υἱόν χρόνῳ ἐγέννησα, φησί,

(διότι γέννησα μέσα στο χρόνο τον άχρονο Υιό του Πατρός, λένε)

τοῦ τικτομένου τήν σύλληψιν μή διδαχθεῖσα.

(χωρίς να έχω κατανοήσει τη σύλληψη αυτού που γεννάται από μένα)

Ἂνανδρός εἰμι καί πῶς τέξω υἱόν;

(χωρίς άντρα είμαι και πώς θα γεννήσω γιο;)

ἂσπορον γονήν τίς ἑώρακεν;».

(ποιος έχει δει ποτέ γέννα χωρίς σπόρο;)

Η απάντηση επιγραμματικά από τον ποιητή:

«Ὃπου Θεός γάρ βούλεται, νικᾶται φύσεως τάξις, ὡς γέγραπται».

(όπου ο Θεός θέλει, νικάται η τάξη της φύσης, όπως είναι γραμμένο)

Την ίδια στιγμή που χαιρόμαστε διότι η ανθρώπινη φύση αξιώθηκε να γίνει «θεοτόκος», εξακολουθούμε να μην κατανοούμε το μυστήριο:

«Ὁ ἀχώρητος παντί, πῶς ἐχωρήθης ἐν γαστρί;

(Εσύ που δεν χωράς πουθενά, πώς χώρεσες σε κοιλιά;)

ὁ ἐν κόλποις τοῦ Πατρός, πῶς ἐν ἀγκάλαις τῆς μητρός;».

(εσύ που η φυσική σου θέση είναι αιωνίως μαζί με τον Θεό-Πατέρα,

πώς βρίσκεσαι στην αγκαλιά ανθρώπου/μητέρας;)

Διότι λαμβάνοντας ο Θεός Λόγος την ανθρώπινη φύση, δεν εγκαταλείπει τη θεϊκή, διατηρώντας και τις δύο αναλλοίωτες και ακέραιες, και ενωμένες μεταξύ τους ασυγχύτως, ατρέπτως, αχωρίστως και αδιαιρέτως στο Πρόσωπο του θεανθρώπου Χριστού:

«Ἂσαρκος γάρ ὤν, ἐσαρκώθη ἑκών

(ενώ είναι άσαρκος, σαρκώθηκε με τη θέλησή του)

καί γέγονεν ὁ ὤν, ὃ οὐκ ἦν δι’ ἡμᾶς.

(και αυτός που υπάρχει αιώνια έγινε για χάρη μας, αυτό που δεν ήταν)

Καί μή ἐκστάς τῆς φύσεως μετέσχε τοῦ ἡμετέρου φυράματος».

(και χωρίς να φεύγει απ’ τη θεϊκή φύση του, πήρε και τη δική μας, την ανθρώπινη)

Δηλαδή ο Θεός – Λόγος γίνεται εκείνο που δεν ήταν, δηλαδή άνθρωπος, αλλά εξακολουθεί και μένει αυτό που ήταν, δηλαδή Θεός.

«Ὃ γάρ ἦν διέμεινεν, Θεός ὤν ἀληθινός.

καί ὃ οὐκ ἦν προσέλαβεν,

ἂνθρωπος γενόμενος διά φιλανθρωπίαν».

Μ’ αυτό το τελευταίο, «διά φιλανθρωπίαν», απαντάται και το μεγάλο ερώτημα για το λόγο, την αιτία που ο Θεός Λόγος ενσαρκώνεται. Ο ποιητής απαντά:

«Ὃπερ ἦν μεμένηκε, καί ὃ οὐκ ἦν προσέλαβεν,

οὐ φυρμόν ὑπομείνας, οὐδέ διαίρεσιν».

Αυτό που ήταν (Θεός) έμεινε και αυτό που δεν ήταν (άνθρωπος) προσέλαβε, μη υπομένοντας την αταξία ούτε τη διαίρεση. Εννοείται εδώ η πτώση του ανθρώπου, το προπατορικό αμάρτημα και οι συνέπειές του: ο άνθρωπος εξέπεσε, το «κατ’ εικόνα» αμαυρώθηκε, η φθορά και ο θάνατος εισέβαλε στη ζωή του, γιατί ο άνθρωπος αποφάσισε ν’ αποχωριστεί και ν’ απομακρυνθεί από το Θεό και να «ζήσει» μακριά από την πηγή της ζωής του. Είναι η αμαρτία ως αποτυχία, ως διαίρεση και χωρισμός, ως άρνηση του τριαδικού τρόπου ύπαρξης, ως ατομισμός, ως φραγμός στη συνάντηση. Η αμαρτία που έχει ως συνέπεια τη ζωή χωρίς ανανέωση, τη ζωή που δεν ανατροφοδοτείται με ζωή, τη ζωή που φθίνει και μαραίνεται, τη φθορά και το θάνατο. Όμως ο Χριστός έρχεται «τήν πρίν πεσοῦσαν ἀναστήσων εἰκόνα» και με το σωτηριώδες έργο του ενώνει «τά τό πρίν διεστῶτα». Με το Σταυρό του και με την Ανάστασή του κατανικά το κράτος του θανάτου και «σχίσας τό χειρόγραφον» (= χρεόγραφο) εξαλείφει τις συνέπειες του αποχωρισμού από το Θεό, την αιώνια Πηγή της Ζωής, παρέχοντας την ανακαίνιση της κτίσης, τη χάρη και την καταλλαγή. Έτσι:

«Τό μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ διαλέλυται……

κἀγώ τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς μεταλαμβάνω,

οὗ προεξεβλήθην διά τῆς παρακοῆς».

Να κάνουμε εδώ μια παρένθεση για να τονίσουμε την σχοινοβασία της θεολογικής ακρίβειας της εκκλησιαστικής ποίησης, που λέγαμε πιο πριν. Εδώ είπε ο ποιητής ότι έχασα τον παράδεισο διά της παρακοής, όχι διά την παρακοήν. Δηλαδή δεν με τιμώρησε ο Θεός για την παρακοή μου, αλλά εγώ έχασα τον παράδεισο μέσω της παρακοής μου, με την επιλογή μου να απομακρυνθώ από τον τρόπο ζωής του Θεού. Μια μικρή διαφορά λοιπόν (δια της παρακοής κι όχι δια την παρακοήν) που στερεώνει τη θεολογία μας και διαφυλάσσει την αιτία της θείας ενανθρώπησης: «διά φιλανθρωπίαν» ή «ὁ περί τούς ἀνθρώπους ἔρως τόν Θεόν ἐκένωσεν» (ο Θεός ενανθρώπησε εξαιτίας του έρωτά του για τους ανθρώπους – Νικόλαος Καβάσιλας). Καμιά πιθανότητα δηλαδή στη νομικίστικη αντίληψη της δυτικής θεολογίας περί ενανθρωπήσεως εξαιτίας δήθεν της απαίτησης του Θεού για ικανοποίηση της δικαιοσύνης λόγω της προσβολής που υπέστη από την παρακοή του Αδάμ.

Όμως αν προσέξουμε περισσότερο θα δούμε να διαφαίνεται σε μερικούς ύμνους κι ένας άλλος λόγος/αιτία της ενανθρώπησης, ανεξάρτητος του προπατορικού αμαρτήματος:

«Καινοτομοῦνται φύσεις», «Ἀδάμ ἀνανεοῦται», «καί ὁ Θεός …μορφωθείς τό καθ’ ἡμᾶς καί θεώσας τό πρόσλημμα…».

Δηλαδή, ο Θεός φανερώθηκε στους ανθρώπους παίρνοντας μορφή ανθρώπινη, σύμφωνα με τη δική μας και θεώνοντας την ανθρώπινη φύση που προσέλαβε. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέει ότι η ενσάρκωση έγινε για τη σωτηρία της ανθρώπινης φύσης. Δηλαδή με την υποστατική ένωση της θείας και της ανθρώπινης φύσης στο Πρόσωπο του Λόγου του Θεού, στον Ιησού Χριστό, ο Θεός ενώνεται με τον άνθρωπο και ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει στη θέωση.

«…διά τοῦτο γάρ ὁ ὑψηλός Θεός

ἐπί γῆς ἐφάνη ταπεινός ἂνθρωπος

βουλόμενος ἑλκῦσαι πρός τό ὓψος

τούς αὐτῷ βοῶντας: Ἀλληλούϊα».

Ο Θεός έγινε άνθρωπος για να γίνουμε εμείς θεοί, κατά τον Μέγα Αθανάσιο. Η ενανθρώπηση δηλαδή μπορούμε να πούμε ότι είναι ο «προεπινοούμενος θεῖος σκοπός» (Μάξιμος ο Ομολογητής), το προαιώνιο σχέδιο του Θεού, ο αρχικός σκοπός και το τέλος της δημιουργίας. Ο δε άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα Θεού «ἵνα δυνηθῇ ποτε χωρῆσαι τό ἀρχέτυπον», (για να μπορέσει κάποτε να χωρέσει μέσα του το αρχέτυπό του, τον σαρκωμένο Λόγο, τον Χριστό – Γρηγόριος ο Παλαμάς). Η ενανθρώπηση του Θεού, λοιπόν, αναδεικνύεται ως ο σκοπός της δημιουργίας του ανθρώπου. Ο Θεός πριν καν μας δημιουργήσει, μας έχει «δει» στο νου του και μας έχει αγαπήσει και γι’ αυτό μας δημιουργεί σύμφωνα με την εικόνα του, τον Χριστό (κατ’ εικόνα), έτσι ώστε, όταν έρθει το πλήρωμα του χρόνου, να γεννηθεί μέσα μας και να ενωθεί στο πρόσωπό του ο Θεός και ο άνθρωπος. Με αυτόν δε τον τρόπο, ο καθένας από εμάς έχει τη δυνατότητα της προσωπικής ένωσης με το Θεό (καθ’ ομοίωσιν). Είναι σαν να μας λέει ο Θεός με τα λόγια ενός ποιητή των ημερών μας, του Τάσου Λειβαδίτη:

…Γι’ αυτό έγινε ο κόσμος, μάτια μου
Γι’ αυτό, για να σε συναντήσω.

Δυσθεώρητο ύψος και σχοινοβασία συνεχής η θεολογία της Ενανθρώπησης του Λόγου. Γι’ αυτό και η υμνογραφία της Εκκλησίας την παρουσιάζει με ποίηση υψηλή:

«Λαθών ἐτέχθης ὑπό τό σπήλαιον….».

Κρυφά, λαθραία γεννήθηκες μέσα στο σπήλαιο. Πόση έμπνευση άραγε χρειάζεται για να πεις δύο τέτοιες λέξεις; «Λαθών ετέχθης»… Ή, για να δώσεις μια εικόνα σαν κι αυτή:

«Ὡς πόκῳ γαστρί παρθενικῇ κατέβης ὑετός  Χριστέ,

καί ὡς σταγόνες ἐν γῇ στάζουσαι…».

Δηλαδή κατέβηκες, Χριστέ, στην κοιλιά της Παρθένου ήσυχα και σιωπηλά σαν βροχή πάνω στο ποκάρι, στο σωρό του  κουρεμένου μαλλιού του προβάτου και σαν σταγόνες που στάζουν στη γη. Έτσι ήσυχα έρχεται ο Χριστός, ο σαρκούμενος Λόγος,  ο «νηπιάσας» Θεός, και δεν προκαλεί καμιά φθορά στην παρθενία (πριν, κατά και μετά τον τόκο) της Παναγίας μητέρας του, όπως προφήτεψε κι ο προφήτης και βασιλιάς Δαβίδ δέκα αιώνες πριν την Ενανθρώπηση του Θεού. Έτσι ήσυχα έρχεται και σήμερα και σε κάθε τόπο και χρόνο ο Χριστός στις καρδιές που ποθούν να τον συναντήσουν και τις μεταμορφώνει: γίνονται φάτνη και κατάλυμα και δισκοπότηρο, που δέχεται και προσφέρει μαζί.

Θα αργήσει άραγε πολύ ακόμη η μέρα που οι νεοέλληνες θα πάψουν να «γιορτάζουν» τα Χριστούγεννα με εορτοδάνεια, ρεβεγιόν και αμηχανία και θα θελήσουν να προσεγγίσουν τη Μεγάλη Γιορτή στο πρόσωπο του άλλου και στο μυστήριο της Ευχαριστίας, μέσα από το κάλλος της λειτουργικής μας ποίησης, ως ένα εκκλησιαστικό γεγονός κοινωνίας του Λόγου, με σωστικό υπαρξιακό περιεχόμενο;

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Συγχαρητήρια για την ανάρτηση.

    Σχόλιο από cummulus — 10 Δεκεμβρίου 2010 @ 12:41 πμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: