Άγονη γραμμή

15 Δεκεμβρίου 2010

«Ο εισερχόμενος να αποθέσει κάθε ελπίδα»…

Filed under: Πετρακάκη Αθηνά — Άγονη Γραμμή @ 9:00 πμ
Tags:

Η Σπιναλόγκα ήταν το νησί του πόνου και της κραυγής. Ήταν βέβαιο νεκροταφείο για όποιον είχε την ατυχία να νοσήσει και να περάσει την πύλη του. Όποιος έφτανε εκεί, ήξερε ότι πρέπει να ξεχάσει τον έξω κόσμο και να ξεχαστεί απ’ όλους. Η επιγραφή που πρωτοαντίκριζε ο ασθενής φτάνοντας στο νησί το δήλωνε καθαρά: «Ο εισερχόμενος να αποθέσει κάθε ελπίδα»…

Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης: «Περπατώντας στον δρόμο της Σπιναλόγκας, σταμάτησε και κράτησε την αναπνοή σου. Από κάποιο χαμόσπιτο τριγύρω σου θα ακούσεις τον απόηχο από κάποιο μοιρολόγι μιας μάνας, μιας αδελφής ή τον αναστεναγμό ενός άνδρα. Άφησε δύο δάκρυα από τα μάτια σου και θα δεις να λαμπυρίζουν εκατομμύρια δάκρυα που πότισαν αυτόν τον δρόμο…».

Η βραχονησίδα Σπιναλόγκα

Η βραχονησίδα Σπιναλόγκα έχει έκταση 85 στρέμματα και  ύψος ως 53 μέτρα και βρίσκεται στην βορειοανατολική Κρήτη, στην είσοδο του κόλπου της Ελούντας, στο Νομό Λασιθίου. Το όνομα «Σπιναλόγκα» το πήρε κατά την Ενετοκρατία και σημαίνει «μακρύ αγκάθι» (spina=αγκάθι, longa=μακρύ) και προέκυψε από παραφθορά της ονομασίας «Stinelonde»-στην Ελούντα, που εξελίχθηκε σε «Spinalonde» και τελικά σε «Spinalonga» που επικράτησε έως σήμερα. Στα απομεινάρια αρχαίου φρουρίου, οι Βενετοί έχτισαν ένα ισχυρό φρούριο για να μπορέσουν ν’ αντιμετωπίσουν την επερχόμενη τουρκική απειλή που άντεξε μέχρι το 1715, οπότε και πέρασε στην κυριαρχία των Τούρκων, μετά από συνθηκολόγηση. Το νησί επίσης, είχε αποτελέσει καταφύγιο και ορμητήριο των «Χαΐνηδων», των Κρητών επαναστατών. Μετά την κατάληψη από τους Τούρκους, χτίστηκαν κατοικίες και στα τέλη του 19ου αιώνα, υπολογίζεται ότι κατοικούνταν περισσότερες από 200 οικογένειες.

Η λέπρα

Λέγεται «λέπρα» γιατί οι ασθενείς βγάζουν «λέπια». Δηλαδή ξεφλουδίζει, απολεπίζεται το δέρμα τους. Λέγεται και «Νόσος του Χάνσεν» και οι ασθενείς «χανσενικοί», εξαιτίας του Νορβηγού ιατρού επιστήμονα Γκέρχαντρ Χάνσεν, ο οποίος το 1873 ανακάλυψε τον ιό που προκαλεί την ασθένεια  και πιο συγκεκριμένα το βακτηρίδιο «Mycobacterium leprae». Η ασθένεια είναι γνωστή από την αρχαιότητα με το όνομα «ελεφαντίαση» κι εκτός από την απολέπιση, προκαλεί παραμορφώσεις μελών του σώματος, τύφλωση, νέκρωση των νεύρων  που οδηγεί σε αδυναμία αίσθησης όπως του ζεστού και κρύου, με συνέπεια τους αυτοτραυματισμούς. Ο θάνατος επέρχεται λόγω των μολύνσεων που προκαλεί η ασθένεια στα διάφορα όργανα του σώματος. Η λέπρα, σήμερα θεωρείται ιάσιμη, ειδικά αν η θεραπεία αρχίσει στα πρώιμα στάδια της ασθένειας. Θεωρείται μεταδοτική, αν και ο τρόπος μετάδοσης τελεί υπό διερεύνηση. Είναι γεγονός πάντως, πως το 95% και πλέον των ανθρώπων έχουν φυσική ανοσία έναντι στον ιό.

Οι λεπροί

Μέχρι την ίδρυση του λεπροκομείου, οι λεπροί, ζούσαν απομονωμένοι σε οριοθετημένες με ασβεστωμένες πέτρες συνοικίες, τις γνωστές «μεσκινιές». Στην Κρήτη οι λεπροί ονομάζονταν «Μεσκίνηδες» ή «λουβιάρηδες». Η λέξη «μεσκίνης» έχει τούρκικη προέλευση που σημαίνει «βρώμικος». Οι υγιείς, με την θέα και μόνο των παραμορφωμένων λεπρών, πανικοβάλλονταν και οι ασθενείς, αναγκάζονταν να κυκλοφορούν φορώντας κουδουνάκια, για να προειδοποιούν για την παρουσία τους. Η παραβίαση των ορίων της «μεσκινιάς» από κάποιο λεπρό, μπορούσε να προκαλέσει τον λιθοβολισμό ή ακόμα και πυροβολισμό του, καθώς η λέπρα τότε, ήταν ανίατη ασθένεια κι ο κόσμος αγνοούσε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων έχει φυσική ανοσία. Το στίγμα της νόσου μαζί με τον ασθενή, το έφερε κι ολόκληρη η οικογένεια του, η οποία οδηγούνταν σε κοινωνική απομόνωση, ως «λεπρόσογο» και «βρώμικοι». Κρατική μέριμνα δεν υπήρχε και οι ασθενείς διαγράφονταν ακόμη και από τα δημοτολόγια με αποτέλεσμα να ζουν αποκλειστικά από την ελεημοσύνη του κόσμου.

Η ίδρυση του λεπροκομείου

Ο χαρακτήρας του νησιού, αλλάζει όταν στις αρχές του 20ου αι., ο ύπατος αρμοστής της Κρητικής Πολιτείας, πρίγκιπας Γεώργιος, αποφάσισε την ίδρυση του λεπροκομείου στην Σπιναλόγκα, με σκοπό την απομόνωση των λεπρών της Κρήτης, αφού η λέπρα ή νόσος του Χάνσεν, ή λώβη, τότε ήταν σε έξαρση. Με την κίνησή αυτή, ο Πρίγκιπας Γεώργιος πέτυχε και κάτι ακόμα. Να απομακρύνει τις τελευταίες οικογένειες Τούρκων από το νησί οι οποίες αρνούνταν πεισματικά να αποχωρήσουν απ’ την Κρήτη. Όμως με την εγκατάσταση των λεπρών, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί κι έτσι, έφυγαν και οι τελευταίοι Τούρκοι απ’ την Κρήτη. Η απόφαση για την ίδρυση του λεπροκομείου, «Άγιος Παντελεήμων», υπογράφηκε στις 30 Μαΐου του 1903 και στις 14 Δεκεμβρίου 1904 μεταφέρθηκαν στην Σπιναλόγκα περίπου 250 ασθενείς από όλη την Κρήτη, ενώ στη δεκαετία του ’30 χτίστηκαν και νέες κατοικίες, και πραγματοποιήθηκε διάνοιξη περιμετρικού δρόμου γκρεμίζοντας τμήματα του φρουρίου.

Η Σπιναλόγκα έφτασε μέχρι και τους 1000 κατοίκους!

Το 1913, με την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, άρχισαν να καταφθάνουν ασθενείς  απ’ όλη την χώρα. Συνήθως στο νησί έστελναν τους «άτακτους» και τους «αντιδραστικούς». Η Σπιναλόγκα σταδιακά χαρακτηρίστηκε ως Διεθνές Λεπροκομείο της Ευρώπης και ο πληθυσμός της έφτασε μέχρι και τους χιλίους κατοίκους. Απέναντι από την Σπιναλόγκα, δημιουργήθηκε ένας μικρός συνοικισμός, η Πλάκα, όταν στο σημείο αυτό, δημιουργήθηκαν ένα πανδοχείο για τους επισκέπτες και κάποια καταστήματα με τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης, τα οποία προμήθευαν τους λεπρούς, και τους  επισκέπτες τους. Οι περισσότεροι από τους λεπρούς οδηγούνταν στην Σπιναλόγκα δια της βίας, αφού και οι ίδιοι γνώριζαν ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα για επιστροφή. Είναι χαρακτηριστικό, ότι στην είσοδο του λεπροκομείου είχε τοποθετηθεί μια επιγραφή που προειδοποιούσε τους νεοεισαχθέντες με το μήνυμα: «Ο εισερχόμενος να αποθέσει κάθε ελπίδα».

Άθλιες συνθήκες διαβίωσης

Παρ’ ότι το λεπροκομείο διέθετε γιατρό και νοσηλευτικό προσωπικό, οι συνθήκες διαβίωσης, ήταν άθλιες. Επρόκειτο για μια μεγάλη τρώγλη χωρίς οργάνωση. Το μικρό μηνιαίο επίδομα που τους χορηγούσε η πολιτεία, δεν κάλυπτε τις βασικές τους ανάγκες. Πολλοί από τους ασθενείς πέθαιναν αβοήθητοι, μέσα σε φρικτούς πόνους, παραμορφωμένοι, τυφλοί, ή ακρωτηριασμένοι από την αρρώστια. Οι έχοντες δυνάμεις, έκαναν προσπάθειες να εξασφαλίσουν την τροφή τους, καλλιεργώντας κηπευτικά, και ψαρεύοντας, ενώ δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις, που οι ασθενείς δραπέτευαν από το νησί για να πάνε στα κοντινά χωριά προς αναζήτηση τροφής. Οι δραπέτες που συχνά γίνονταν αντιληπτοί, αλλά και οι λοιποί παραβάτες, κλείνονταν στη φυλακή που βρισκόταν στο νησί για σωφρονισμό. Ο νομάρχης Λασιθίου, σε επιστολή του, στις 6 Αυγούστου 1925, προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο αναφέρει: «Και ως ειρκτή καταδίκων και ως τάφος ακόμη είναι ανεπαρκής. Επισκεφθείς αυτό απεκόμισα τα χειρίστας εντυπώσεις και ίσως μόνη η μεγάλη φαντασία ενός Δάντη θα ηδύνατο να περιγράψη. Υπέρ τα διακόσια ανθρώπινα άθλια πλάσματα, πάσης ηλικίας, κοινωνικής θέσεως και φύλου και σωματικής παραμορφώσεως, έχουν εκεί εγκαρθειχθή εν πλήρει απογνώσει, άνευ συναισθήσεως ηθικών ή και γραπτών νόμων…».

Οι υγιείς της Σπιναλόγκας

Στην Σπιναλόγκα υπήρχαν κάτοικοι, που δεν νοσούσαν. Κάποιοι απ’ αυτούς βρέθηκαν εκεί, όπως λέγεται, ως θύματα προσωπικών ή και πολιτικών διαφορών, μετά από καταγγελία ότι ήταν λεπροί και αντίστοιχη δωροδοκία γιατρών, που «διέγνωσαν» τη νόσο, ενώ κάποιοι άλλοι στέλνονταν στην Σπιναλόγκα , μόνο με την υποψία ότι μπορεί να είχαν λέπρα. Οι στιγμές του αποχωρισμού των ασθενών από τις οικογένειες τους ήταν τραγικές, ενώ υπήρξαν και περιπτώσεις που υγιείς επέλεξαν να  τους ακολουθήσουν στη μοίρα τους. Γνωστή έχει γίνει η περίπτωση μιας κοπέλας, που μην αντέχοντας τον αποχωρισμό από τον αγαπημένο της, έκανε ένεση στον εαυτό της, με το αίμα του συζύγου της, ώστε να μολυνθεί κι αυτή και να υποχρεωθούν οι υπεύθυνοι να την οδηγήσουν στην Σπιναλόγκα, πράγμα το οποίο κι έγινε. Η συγκεκριμένη πάντως κοπέλα δε νόσησε ποτέ, όπως δε νόσησαν και τα περισσότερα από τα παιδιά που γεννήθηκαν στην Σπιναλόγκα, πολλά εκ των οποίων απομακρύνθηκαν από τις οικογένειές τους για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο αυτό και μεταφέρθηκαν σε ειδικό παιδικό σταθμό στην Αθήνα. Οι γάμοι μεταξύ χανσενικών απαγορεύονταν λόγω της ασθένειας, αυτό όμως δεν εμπόδισε πολλούς απ’ αυτούς να δημιουργήσουν σχέσεις μεταξύ τους. Η σωματική επαφή ασθενών και υγιών δηλαδή μεταξύ προσωπικού και επισκεπτών απαγορευόταν αυστηρά, ενώ κατά τις μεταξύ τους οικονομικές συναλλαγές, τα χρήματα περνούσαν υποχρεωτικά από ειδικό κλίβανο για απολύμανση. Το δε εξιτήριο μπορούσε ν’ αποκτηθεί, μόνο αν έβγαιναν τρεις διαδοχικές αρνητικές εξετάσεις, στο διάστημα ενός έτους.

Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης

Η ζωή όμως των λεπρών της Σπιναλόγκας, άρχισε να αλλάζει, όταν έφτασε στο νησί ένας νέος ασθενής, εικοσιενός ετών τριτοετής φοιτητής της Νομικής ο Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης. Το 1936 ο Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης, πληροφορήθηκε ότι πάσχει από την Νόσο του Χάνσεν, ενώ καιρό πριν, η αδελφή του είχε οδηγηθεί στην Σπιναλόγκα χτυπημένη από την ίδια ασθένεια. Ο ίδιος εξαιτίας της ασθένειάς του, χρόνια αργότερα θα τυφλωθεί και θα χάσει το χέρι του. Όπως γράφει και σχολιάζει ο Ρεμουνδάκης στην ανέκδοτη αυτοβιογραφία του «Αητός χωρίς φτερά», όταν έφτασε στην Σπιναλόγκα, η αδελφή του τον υποδέχθηκε λέγοντάς του «Καλώς τον» κι όχι «καλώς όρισες». Αυτόν τον χαιρετισμό χρησιμοποιούσαν οι άρρωστοι στο νησί…». Ο Ρεμουνδάκης, ήταν ένας απ’ τους λίγους μορφωμένους ανθρώπους που υπήρχαν στο νησί και δεν ήταν διατεθειμένος να περιμένει μοιρολατρικά το τέλος της ζωής του, ζώντας ως «ζωντανός νεκρός». Αγωνίστηκε για να καλυτερεύσει την ζωή των λεπρών και απαίτησε από την πολιτεία καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και νοσηλείας. Μια από τις πρώτες του κινήσεις ήταν η ίδρυση της «Αδελφότητας Ασθενών Σπιναλόγκας». Έφερε ασβέστη για να απολυμανθούν τα σπίτια και να φύγει η δυσοσμία, φυτεύτηκαν  δένδρα, αποκτήθηκε ηλεκτρογεννήτρια και η Σπιναλόγκα απέκτησε ρεύμα, πριν ακόμη κι από την Πλάκα, που βρισκόταν απέναντι στον «έξω κόσμο». Οργάνωσε υπηρεσία καθαριότητας των εξωτερικών και κοινόχρηστων χώρων και χάρις σ’ αυτόν, το νησί απέκτησε θέατρο, κινηματογράφο, καφενεία και κουρείο, ενώ τοποθετήθηκαν και μεγάφωνα στους δρόμους που έπαιζαν κλασική μουσική. Με τη βοήθειά του άρχισαν να ασκούνται επαγγέλματα, να λειτουργεί υποτυπώδες εμπόριο, δημιουργήθηκε σχολείο με δάσκαλο έναν λεπρό, ενώ είναι χαρακτηριστικό μάλιστα, ότι άρχισε να εκδίδεται και σατιρικό έντυπο. Το πιο σημαντικό όμως που πέτυχε ο Ρεμουνδάκης, ήταν η τόνωση του αισθήματος της αλληλεγγύης και της αλληλοβοήθειας. Έτσι, η ζωή των λεπρών άρχισε να θυμίζει κάτι από την προηγούμενη ζωή τους και όπως διηγήθηκε ένας μετέπειτα θεραπευμένος χανσενικός, ο Μανώλης Φουντουλάκης, «Από μια στιγμή και μετά το νησί δεν ήταν κολαστήριο. Ήταν ένα χωριό εγκλείστων, με τους καλούς, τους κακούς, τους τζαναμπέτηδες και τους ζαμανφουτίστες».

Το τέλος του λεπροκομείου

Το 1948, θα ανακαλυφθεί στην Αμερική το πρώτο φάρμακο για την αντιμετώπιση της λέπρας και σταδιακά η Σπιναλόγκα θα αδειάζει, ενώ το 1957  αποχωρούν και οι τελευταίοι ασθενείς. Οι εναπομείναντες χανσενικοί που δεν είχαν θεραπευτεί ακόμη, μετακομίστηκαν στο λεπροκομείο της «Αγίας Βαρβάρας» στο Αιγάλεω ή «λοιμωδών νόσων», όπως επικράτησε να λέγεται, μεταξύ αυτών και ο Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης. Κάποιοι ασθενείς, έστω και θεραπευμένοι, αντιμετώπιζαν με μεγάλη επιφύλαξη -κι όχι αβάσιμα- την επιστροφή τους στο περιβάλλον που ζούσαν πριν μπουν στην Σπιναλόγκα, λόγω του «στίγματος» που κουβαλούσαν, φοβούμενοι την κοινωνική απόρριψη.

Σήμερα

Σήμερα, η Σπιναλόγκα έχει χαρακτηριστεί ως αρχαιολογικός χώρος και διατηρητέο μνημείο και δέχεται επισκέψεις τουριστών κατά την διάρκεια του καλοκαιριού, με πλοιάρια. Η Σπιναλόγκα έγινε ευρύτερα γνωστή, όταν το 2001 η Βρετανίδα συγγραφέας Βικτόρια Χίσλοπ, μαθαίνοντας κατά τύχη για την ιστορία της Σπιναλόγκας, έγραψε το μυθιστόρημα «Το νησί», το οποίο μεταφράστηκε σε αρκετές γλώσσες και μεταφέρθηκε και στην ελληνική τηλεόραση, ως ομώνυμη τηλεοπτική σειρά.

Η μεσκινιά στο Ρέθυμνο

Η συνοικία των Λεπρών στο Ρέθυμνο, η γνωστή ως Μεσκινιά βρισκόταν, στην περιοχή μεταξύ του Τιμίου Σταυρού και του σημερινού νεκροταφείου. Οι σπηλιές που υπήρχαν εκεί μετατράπηκαν από τους ίδιους τους κατοίκους, σε χώρους κατοικίας, ενώ λίγο αργότερα έκαναν την εμφάνισή τους και κάποια χαμόσπιτα. Οι λεπροί εκκλησιάζονταν στους δύο σπηλαιώδεις ναούς, Αγ. Άννα και Αγ. Αντώνιο και ζούσαν περιθωριοποιημένοι εκτός της πόλης του Ρεθύμνου. Μαζί τους φέρεται ότι ζούσαν και υγιείς που προέρχονταν από φτωχά κοινωνικά στρώματα.

Η γνωστή κρήνη «Μεσκηνόβρυση» πήρε τα’ όνομα της από τη συνοικία καθώς ήταν αυτή, που εξυπηρετούσε τους λεπρούς της πόλης. Κατεδαφίστηκε όταν διανοίχτηκε η οδός Ηλιακάκη και τοποθετήθηκε στον περιμετρικό τοιχίο του δημοτικού κήπου. Σε απογραφές του 1887 και 1881 αναφέρονται να ζουν στην περιοχή από 51-87 άτομα, με τους περισσότερους λεπρούς να είναι από την πλευρά των Χριστιανών.

Επίσης υπάρχει αναφορά για ένα μικρό συνοικισμό στον οποίο κατοικούσαν λεπροί σε περιοχή ανατολικά των Αρμένων, και συγκεκριμένα στη θέση «Ρίζα».

 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

«Οι λεπροί στην Κρήτη – Μεσκίνηδες» Χαρίδημος Α. Παπαδάκης

 

Τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο, το νέο βιβλίο του Χάρη Παπαδάκη έχει πάρει ήδη το δρόμο προς το πιεστήριο. Είχα την τύχη να είμαι από τους πρώτους ανθρώπους που γνώρισα τη δουλειά του Χάρη και τη διάβασα σε πρώιμη ηλεκτρονική μορφή, παρά τις δυσκολίες που έχει αυτό το είδος ανάγνωσης, το βιβλίο αυτό κατάφερε να μου κεντρίσει το ενδιαφέρον, που διαβάζοντας το, ξημέρωσε χωρίς καν να το καταλάβω… Η ατμόσφαιρα που υπάρχει, αλλά και οι εικόνες που ξεδιπλώνονται μπροστά στον αναγνώστη είναι μοναδικές. Οι απίστευτες λεπτομέρειες για τη ζωή των χανσενικών και τα μέχρι τώρα καλά κρυμμένα μυστικά τους, έρχονται στο φως μέσα από την πέννα του συγγραφέα, που ανακαλύπτει, αποκαλύπτει και ξεχωρίζει το μύθο από την πραγματικότητα. Το βιβλίο έχει μια μοναδική ροή, που το κατατάσσει σε αυτά που διαβάζονται απνευστί. Η ανάγνωσή του ήταν και ο λόγος της επιλογής του θέματος της Σπιναλόγκας, που σήμερα διαβάζετε στο «Ρ». Μέχρι την επίσημη κυκλοφορία του βιβλίου θα αρκεστώ σε αυτά τα λίγα, έχοντας την πίστη, ότι θα είναι το δεύτερο από τα βιβλία του Χάρη Παπαδάκη, που θα σπάσει το φράγμα των πωλήσεων εκτός Κρήτης και θα πρωταγωνιστήσει και στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων της υπόλοιπης Ελλάδας.

…………………………………………………………………………………………

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Καλησπερα το Αναδημοσιευσα Εδω http://greecelands.blogspot.com/ και 10 η ωρα θα βγει και Εδω http://cretanpatriot.blogspot.com/

    Σχόλιο από Maria — 16 Δεκεμβρίου 2010 @ 7:02 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: