Άγονη γραμμή

4 Απριλίου 2011

Ιάκωβος Καμπανέλης

Filed under: Παπαδάκης Ευάγγελος — Άγονη Γραμμή @ 9:27 πμ
Tags:


Το Σάββατο 2-4-2011 κηδεύτηκε στην Αθήνα ο θεατρικός συγγραφέας Ιάκωβος Καμπανέλλης. Ποιος ήταν όμως αυτός  που χωρίς να τελειώσει καν το γυμνάσιο κατάφερε να δώσει στην ελληνική κουλτούρα μερικά από τα καλύτερα θεατρικά έργα που γράφτηκαν ποτέ; Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης (1922-2011) υπήρξε για τους περισσότερους ο κορυφαίος Έλληνας μεταπολεμικός θεατρικός συγγραφέας και ήταν από τη Νάξο. Σε ηλικία δώδεκα χρόνων οι δικοί του μετακόμισαν στην Αθήνα προς αναζήτηση καλύτερης τύχης, γιατί στο νησί δεν μπορούσαν να τα βγάλουν πέρα με τα εννέα παιδιά τους. Ο μικρός Ιάκωβος βγήκε στη βιοπάλη για να μπορέσει να μορφωθεί. Το πρωί εργαζόταν και το βράδυ φοιτούσε σε νυχτερινή τεχνική σχολή κι «έτρωγε» τη λογοτεχνία όπου την έβρισκε. Το μεγάλο του «τραύμα», όπως ο ίδιος το είχε χαρακτηρίσει, ήταν ότι δεν τελείωσε ποτέ το γυμνάσιο. Παρ’ όλα αυτά, είχε την τύχη και την ευλογία να συνεργαστεί με ανθρώπους όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μιχάλης Κακογιάννης, ο Κάρολος Κουν!

Ευτύχισε να γίνει από νωρίς γνωστός χάρη στα σενάρια της «Στέλλας» που σκηνοθέτησε ο Μ. Κακογιάννης, με τη Μελίνα Μερκούρη το ’55, και του «Δράκου» του Νίκου Κούνδουρου, το ’56. Με το θεατρικό του έργο «Βίβα Ασπασία», ακούγεται για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή η λέξη «αντίσταση». Το 1957 ένα από τα σημαντικότερα έργα της νεοελληνικής δραματουργίας, «Η Αυλή των Θαυμάτων», φτάνει στα χέρια του Καρόλου Κουν. Δεν είναι μια τυχαία «συνάντηση».Η παράσταση με τα σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη, και τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι γίνεται γεγονός. Στο «Υπόγειο» του Θεάτρου Τέχνης δεν έπεφτε καρφίτσα για 182 φορές που παίχτηκε η παράσταση! Το «Παραμύθι χωρίς Όνομα», με την ιστορική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, γίνεται το καλλιτεχνικό γεγονός τη σεζόν ’59-’60.

«Ο τρόπος που μεγαλώσαμε μας έκανε να έχουμε πολιτική σκέψη, πολιτική ευαισθησία. Αν και δεν υπάρχει σοβαρό έργο που να μην είναι πολιτικό», υποστήριζε ο δραματουργός. Τα περισσότερα έργα του ανέβηκαν στο Θέατρο Τέχνης και στο Εθνικό, ενώ συνεργάστηκε με μεγάλους θιάσους, όπως με την Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο στο έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο» το 1972. Οι παραστάσεις του εξελίχτηκαν στις μαζικότερες πολιτικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας της εποχής. Πάνω από εφτακόσιες χιλιάδες θεατές παρακολούθησαν τη δουλειά-σύμβολο πολιτικής αντίστασης και διαμαρτυρίας ενάντια στη χούντα. Στους συντελεστές, μεταξύ άλλων, και ο Ξυλούρης, ο Ξαρχάκος, ο Σπαθάρης. Η πολιτική καταγγελία, με όχημα έναν αλληγορικό λόγο, τραγούδια και μουσική, διασπά τον κλοιό της λογοκρισίας και είναι ένα ακόμη  επίτευγμα του Καμπανέλλη.

Ο Νίκος Κούνδουρος, με τον οποίο συνεργάστηκε στον «Δράκο», αυτή την ταινία-σταθμό στον ελληνικό κινηματογράφο, είπε: «Κάποιες έννοιες έχουν χάσει πια τη σημασία τους, εκφυλισμένες μέσα σε μια κοινωνία πολυφωνική, όπου το καλό από το κακό απέχουν από ένα εκατομμυριοστό ώς 2.000 χλμ. Ετσι, μένει στην κρίση μας η αποτίμηση του ασήμαντου ή του σημαντικού ή του πάρα πολύ σημαντικού ή του εξαιρετικού ή κατά περίπτωση του μοναδικού. Ποιος ήταν ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, άραγε; Λίγος; Λίγος δεν ήτανε, μέτριος δεν ήτανε, αμφίβολης σημασίας δεν ήτανε. Και λέω τώρα εγώ με μια λέξη: ΄Ήτανε σπουδαίος!».

Ως στιχουργός ο Καμπανέλλης συνεργάστηκε με τον Μάνο Χατζιδάκι στο «Παραμύθι χωρίς όνομα», με τον Σταύρο Ξαρχάκο στο «Μεγάλο μας τσίρκο» και με τον δικό μας Ρεθεμνιώτη συνθέτη Μαμαγκάκη στον «Κύκλο με την κιμωλία Τα περισσότερα έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και παίχτηκαν με τεράστια επιτυχία σε διάφορες χώρες της Ευρώπης.

Στα χρόνια της γερμανικής κατοχής εντάχτηκε στην Αντίσταση. Το 1942, σε μια απόπειρα απόδρασης από τη Γερμανία, συνελήφθη από την Γκεστάπο και κρατήθηκε ως αιχμάλωτος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μαουτχάουζεν, όπου έμεινε τρία χρόνια και ήταν από τους ελάχιστους που επέζησαν. Η καταφυγή εις τη φαντασία, η χρήση της, με λίγα λόγια ο άνθρωπος που δεν χωράει μέσα στον εαυτό του, που υπάρχει, επίσης, μέσα στα έργα μου, είναι κάτι που το ζούσαμε στο στρατόπεδο κάθε λεπτό», είχε δηλώσει σε συνέντευξή του και την εμπειρία του αυτή κατέγραψε στα ποιήματα του κύκλου τραγουδιών «Μαουτχάουζεν», που μελοποίησε και που αποθέωσε με τις μουσικές του ο Μίκης Θεοδωράκης  το 1966. «Άσμα Ασμάτων», «Ο Αντώνης», «Ο δραπέτης» και «Όταν τελειώσει ο πόλεμος». «Το πιο τραγικό πράγμα που θυμάμαι από το στρατόπεδο είναι το ότι συνήθισα κάποια στιγμή να κάνω βόλτα στο προαύλιο δίπλα σε 2.000 πτώματα», είχε πει ο Ιάκωβος Καμπανέλλης για το Μαουτχάουζεν. Και πρόσθετε: «Δεν ξέρω αν θα ήμουν αυτός που είμαι, αν δεν είχα αυτή την ανεκτίμητη εμπειρία στην κόλαση». Δεν ξέρω αν θα γινόμουν καν συγγραφέας με τον τρόπο που σκέπτομαι και εκφράζομαι. Αν θα ήμουν ο δέκτης που είμαι.

Το 1996 εξελέγη παμψηφεί τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. «Μπορεί να μην έχω απολυτήριο γυμνασίου, αλλά ήμουν πιο διαβασμένος από πολλούς πτυχιούχους της εποχής μου έλεγε. Θα ‘θελα βέβαια να γνωρίζω αρχαία ελληνικά ή να έχω μια προπαίδεια στα φιλοσοφικά ζητήματα. Εκεί οι σπουδές σε πάνε ακόμα πιο βαθιά. Η ζωή ωστόσο ενός θεατρανθρώπου συνδέεται αναγκαστικά με τους χιλιάδες χαρακτήρες του παγκόσμιου δραματολογίου. Εγώ έζησα και με αυτόν τον κόσμο, αντλώντας άπειρα διδάγματα. Και μέσα απ’ αυτό το υπερπανεπιστήμιο, το υπερταμείο βιωμάτων, καθοδηγήθηκα στο να ερμηνεύσω φαινόμενα και κοινωνικά και υπαρξιακά».

Πριν από δυο χρόνια περίπου έκανα την αποκοτιά να ανεβάσω με τη θεατρική ομάδα του σχολείου μου (3ο λύκειο Ρεθύμνου) στο θέατρο της φορτέτσας, το καλύτερο και πιο δύσκολο ίσως έργο του Καμπανέλλη «Το μεγάλο μας τσίρκο». Το Σεπτέμβρη του 2009 είχα την ευκαιρία να μιλήσω για αρκετή ώρα με τον κ. Καζάκο και τη συνεργασία τους στο συγκεκριμένο έργο μαθαίνοντας από πρώτο χέρι στιγμές που σημάδεψαν το νεοελληνικό θέατρο. Νοιώθω πραγματικά ευτυχισμένος που οι ερασιτέχνες μαθητές μου ηθοποιοί έδωσαν τότε δυο αρκετά καλές παραστάσεις, αλλά διπλά ευχαριστημένος που μέσα από τα κείμενα του Καμπανέλλη ανακάλυψαν πτυχές της ιστορίας μας που δεν ήξεραν και όπως μου είπαν, έμαθαν την ιστορία μέσα από το συγκεκριμένο θεατρικό έργο, αλλά και μπολιάστηκαν πολύπλευρα παίζοντας τους ρόλους της παράστασης.

Ο Θεμελιωτής του μετεμφυλιακού θεάτρου, ποιητής, σεναριογράφος και  ακαδημαϊκός άφησε αναμφισβήτητα σημαντική παρακαταθήκη στα ελληνικά γράμματα και  στη νεολαία που τόσο αγαπούσε. Αισθάνομαι, και εκ μέρους των μαθητών μου, ότι αυτό το άρθρο είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στον Ιάκωβο Καμπανέλλη που θα τον συνοδεύει στο  ταξίδι του για την «αυλή των θαυμάτων», εκεί όπου θα ξεχάσει τις οδυνηρές στιγμές που τον σημάδεψαν σε αυτή τη ζωή. Και δεν ήταν λίγες…

 

Ρέθυμνο 3-4-2011                                                              Παπαδάκις Βαγγέλης

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Πινελο ειναι η καρδια και βαφει καθε χρωμαστην Ανοιξη δινει το ροζ το γκριζο στο Χειμωνα

    Σχόλιο από Greecelands — 4 Απριλίου 2011 @ 8:08 μμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: