Άγονη γραμμή

8 Μαρτίου 2012

Καλλιρροή Σιγανού – Παρρέν «Η Εφημερίς των Κυριών» : Προσπάθεια έκφρασης και διαμόρφωσης γυναικείας συλλογική συνείδησης

Filed under: Γριβέα Μαρία — Άγονη Γραμμή @ 9:09 μμ
Tags:

 

Η Καλλιρρόη Σιγανού – Παρρέν γεννήθηκε στα Πλατάνια Αμαρίου Ρεθύμνης Κρήτης το Μάιο του 1859 σύμφωνα με τη ληξιαρχική πράξη του θανάτου της, δηλωμένου στην Αθήνα στις 16 Ιανουαρίου 1940. Αποφοίτησε με την ιδιότητα της δασκάλας από το Αρσάκειο Αθηνών και πολύ σύντομα ανέλαβε την οργάνωση και διεύθυνση εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της διασποράς. Διεύθυνε το Ροδοκανάκειο παρθεναγωγείο της Ελληνικής κοινότητας στην Οδησσό για δύο χρόνια (1878-1880) και στη συνέχεια το ιδιωτικό παρθεναγωγείο του Σταυράκη Αμηρά στην Αδριανούπολη. Το 1886 παντρεύτηκε τον Κωνσταντινοπολίτη, γαλλοαγγλικής καταγωγής, Ιωάννη Παρρέν, ο οποίος καταλογογραφήθηκε ως Έλληνας πολίτης στα δημοτολόγια του Δήμου Αθηναίων με βασιλικό διάταγμα στις 13/9/1884.[1] Αμέσως μετά η Κ. Παρρέν εγκαταστάθηκε μαζί του στην Αθήνα.

Με την ψυχική ενθάρρυνση και την οικονομική ενίσχυση του συζύγου της, εγκαινίασε τη γυναικεία δημοσιογραφία στην Ελλάδα με την έκδοση της Εφημερίδος των Κυριών στις 8 Μαρτίου του 1887, ημέρα που τυχαία καθιερώθηκε σαν η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας στην εποχή μας. Η πρώτη γυναικεία εφημερίδα εκδιδόταν για πάνω από τριάντα χρόνια, μέχρι το Νοέμβριο του 1917, όταν η Εφημερίς που είχε ήδη γίνει δεκαπενθήμερη και μετά μηνιαία, παύει να εκδίδεται με αφορμή την εξορία του ζεύγους Παρρέν στην Ύδρα, ως φιλοβασιλικών, από την Κυβέρνηση Βενιζέλου. Μέσα από τις σελίδες της  εφημερίδας η Παρρέν ανέπτυξε και προώθησε το φιλογυνικό της πρόγραμμα και διαδραμάτισε σημαίνοντα ρόλο στις κοινωνικές ζυμώσεις του τέλους του 19ου αιώνα. Άλλωστε η διαμόρφωση μιας πρώτης συνείδησης του φύλου και ενός ρεύματος για τη γυναικεία χειραφέτηση συμπίπτει στην Ελλάδα, όπως και στις υπόλοιπες χώρες, με την ανάπτυξη της συγγραφικής δραστηριότητας των γυναικών και πιο συγκεκριμένα με την εμφάνιση ενός γυναικείου τύπου.[2] Το γράψιμο αποτελεί ένα από τα πρώτα μέσα διερεύνησης μιας αυτόνομης γυναικείας ταυτότητας, που αμφισβητεί τον ιδεολογικό προσανατολισμό και προσδιορισμό των γυναικών στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα. Μέσα από τη μοναχική αυτή πρακτική η γυναίκα οδηγείται στην ενδοσκόπηση και την ανακάλυψη της ατομικότητας, ενώ η γραφή αποτελεί συνάμα για αυτήν έναν τρόπο αντίστασης ακόμα και στις πιο ακραίες μορφές εγκλεισμού.

Η έκδοση της εφημερίδας προκάλεσε μεγάλη αίσθηση στην αθηναϊκή κοινωνία από το πρώτο κιόλας τεύχος της, το οποίο εξαντλήθηκε την ίδια μέρα. Το δεύτερο τεύχος είχε και αυτό μεγάλη κυκλοφορία, που αποδόθηκε αρχικά στον παράδοξο χαρακτήρα του υλικού και στο μυστήριο που κάλυπτε την ταυτότητα των συντακτών του. Ήταν δύσκολο να γίνει αποδεκτό ότι μια εφημερίδα κοινωνικών ιδεών θα μπορούσε να συντάσσεται αποκλειστικά από «κυρίες». Τα περισσότερα άρθρα ήταν αρχικά ανυπόγραφα ή συνοδεύονταν από κάποια αρχικά. Στα καφενεία και τα φιλολογικά σαλόνια αναζητούσαν τα ονόματα των συντακτών ανάμεσα σε μερικούς από τους πιο γνωστούς αρχισυντάκτες ή δημοσιογράφους της εποχής. Οι συζητήσεις όμως δεν κράτησαν πολύ, γιατί δύο εβδομάδες αργότερα η Εφημερίς των Κυριών δημοσίευσε το πραγματικό όνομα της διευθύντριάς της Καλλιρρόης Παρρέν και των πρώτων συνεργατριών της. Γράφοντας μόνη της τα περισσότερα άρθρα, στα πρώτα τεύχη, με ποικίλα γυναικεία αρχικά, κατάφερε ωστόσο να συγκεντρώσει σταδιακά γύρω της ένα σημαντικό αριθμό μόνιμων συνεργατριών. Ανάμεσά τους ορισμένες από τις πιο γνωστές παιδαγωγούς και συγγραφείς της εποχής, με τις οποίες η Παρρέν είχε συνδεθεί κατά τη διάρκεια της διδασκαλικής σταδιοδρομίας της στη διασπορά: Σαπφώ Λεοντιάς, Υπατία Στάμπα, Αγαθονίκη Αντωνιάδου, Μαριέττα Μπέτσου.[3] Διαμορφωμένες σε παρθεναγωγεία – κεντρικός χώρος κοινωνικοποίησης και διαμόρφωσης αυτόνομων διαπροσωπικών σχέσεων εκτός του οικογενειακού κύκλου – συμμερίζονταν απόλυτα τον ισχυρό προπαγανδιστικό ρόλο, που μπορούσε να αναλάβει ο γυναικείος τύπος στη διάδοση νέων ιδεών και νοοτροπιών. Πολύ σύντομα η εφημερίδα διέθετε μια σταθερή ομάδα συνεργατριών αλλά και ένα δίκτυο υποστήριξης, που ξεπερνούσε  τα στενά όρια του ανεξάρτητου κράτους και κάλυπτε ένα μέρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Σε λιγότερο από δεκαπέντε χρόνια ύπαρξης της Εφημερίδος των Κυριών, το γυναικείο ζήτημα είχε γίνει μέρος της συνείδησης της ελληνικής κοινωνίας. Το 1901 ο Ν. Επισκοπόπουλος έγραψε στα Παναθήναια: «Επειδή δε και μια διαπρεπής κυρία, η κυρία Παρρέν, ανέλαβε την υπεράσπισιν των γυναικών από των στηλών της ‘Ακροπόλεως’ το πράγμα καταντά περισσότερον ενδιαφέρον». Αρκετοί προοδευτικοί άνδρες αντιμετώπισαν με συμπάθεια τα γυναικεία θέματα και συμπαραστάθηκαν. Ανάμεσα σε αυτούς ο Παλαμάς, ο Ραγκαβής και ο Καρκαβίτσας. Άλλωστε η δημοσιογραφική απασχόληση της Παρρέν σε μεγάλες εφημερίδες της εποχής, όπως Ακρόπολις και Εστία, της έδινε τη δυνατότητα επαφής με ορισμένους από τους πιο γνωστούς διανοούμενους της γενιάς του 1880. Ωστόσο, οι περισσότεροι άνδρες του πνεύματος άσκησαν οξύτατη κριτική στο γυναικείο γράψιμο και ειδικότερα στην επιθυμία των γυναικών να αμφισβητήσουν έμπρακτα μια βασική ανδρική αποκλειστικότητα  και να αναιρέσουν τον παραδοσιακό τους περιορισμό στον ιδιωτικό χώρο. Χαρακτηριστική είναι η διαμάχη του Εμμανουήλ Ροϊδη με τις «γράφουσες Ελληνίδες» και κυρίως την Παρρέν.[4]

Η εφημερίδα της Παρρέν εγγράφεται στα πρώτα γυναικεία περιοδικά[5] και αυτό που κυρίως σημαδεύει την έκδοσή της είναι η μετάβαση σε μια φεμινιστική συνείδηση που θέτει ως στόχο τη συγκρότηση των γυναικών σε συλλογικό υποκείμενο της χειραφέτησής τους. Η έννοια της αυτοχειραφέτησης, που διαφοροποιεί την εφημερίδα από τα προηγούμενα γυναικεία περιοδικά τονίζεται ήδη από το πρώτο τεύχος: «Η Ελληνίς (…) δύναται να (…) αναλάβη τον της αναπτύξεώς της αγώνα μόνη, μη προσδοκώσα εν τω σταδίω τούτο το παράπαν την συνδρομήν του ανδρός (…) διότι ούτος αδιαφορεί και εν τω εγωισμώ του έν μόνον βλέπει, έν επιθυμεί και θέλει, την δουλικήν της γυναικός υποταγήν εις τα νεύματά του».[6]

Πράγματι, υπήρξε η γυναίκα που ανακίνησε το γυναικείο ζήτημα, η συζήτηση του οποίου απασχόλησε την αναπτυσσόμενη ελληνική κοινωνία για πολλές δεκαετίες και αύξησε αργά αλλά σταθερά τη φεμινιστική συνείδηση των νέων Ελλήνων. Το νέο στοιχείο της εφημερίδας είναι η συστηματική ανάλυση της κοινωνικής θέσης των γυναικών και η επεξεργασία συγκεκριμένων διεκδικήσεων. Το κεντρικό άρθρο, γραμμένο σχεδόν πάντα από την συντάκτρια, αποτελεί ένα συστηματικό σχολιασμό του πολιτικού και κοινωνικού γίγνεσθαι μέσα όμως από τη γυναικεία οπτική. Η αρθρογραφία, οι θεωρητικές αναλύσεις παρουσιάζουν και φωτίζουν πολύπλευρα τη θέση και τη ζωή των γυναικών κυρίως στην Ελλάδα. Ταυτόχρονα, το ενδιαφέρον στρέφεται στη νομική και κοινωνική θέση της γυναίκας στην εποχή εκείνη και στην αρχαιότητα, στις κινήσεις των γυναικών στην Ευρώπη και την Αμερική, στο ζήτημα της ουσιαστικής και πολύπλευρης εκπαίδευσης των γυναικών, στην είσοδο στο πανεπιστήμιο και στην επαγγελματική τους απασχόληση. Η Παρρέν και το σταθερό ανθρώπινο δυναμικό της εφημερίδας ιεραρχούν τα αιτήματα, συνάπτουν συμμαχίες με προοδευτικές ομάδες της ανδρικής διανόησης, υιοθετούν οξύτατες πολεμικές τακτικές και αρθρώνουν διεκδικητικό λόγο. Το 1895 σε άρθρο με τίτλο «τι ζητούμε από τη νέα κυβέρνηση»[7] προβάλλονται τα αιτήματα της βελτίωσης των προγραμμάτων των παρθεναγωγείων, της μετατροπής πολλών δημοτικών σχολείων σε επαγγελματικές σχολές, της ίδρυσης νέων παρθεναγωγείων. Εξάλλου, την ίδια εποχή στέλνεται στη Βουλή αναφορά με 2.000 υπογραφές, στην οποία απαιτείται η ίδρυση δημοσίου παρθεναγωγείου μέσης εκπαίδευσης και πρακτικής σχολής. Οι προτάσεις της Παρρέν για ίδρυση σχολείων Μέσης και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης δεν βρίσκουν ανταπόκριση από τους πολιτικούς της χώρας, αφού σε όλα τα προτεινόμενα νομοσχέδια, το Γυμνάσιο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για τα αγόρια.[8] Ταυτόχρονα, η εφημερίδα καυτηριάζει  δριμύτατα τη στάση της Συγκλήτου, σύμφωνα με την οποία απορρίπτονται οι ελάχιστες γυναίκες που τολμούν να υποβάλλουν αίτηση για να εισαχθούν στο Πανεπιστήμιο. Βασικός θεματικός πυρήνας της εφημερίδας είναι η βελτίωση της θέσης των γυναικών στην οικογένεια. Η προβολή των παραδοσιακών γυναικείων καθηκόντων, η επιμονή στη στρατηγική σημασία του μητρικού ρόλου αποτελούσαν για τις φεμινίστριες της εφημερίδας τον μοναδικό τρόπο νομιμοποίησης στα μάτια των ανδρών της διεκδίκησης των γυναικείων δικαιωμάτων. Αφήνοντας στο περιθώριο, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια, το ζήτημα των πολιτικών δικαιωμάτων, η εφημερίδα επιλέγει να αναπτύξει την παρέμβασή της γύρω από δύο κεντρικές διεκδικήσεις, που δικαίως θεωρεί ότι αποτελούν αναγκαίους όρους για την αυτονομία των γυναικών: το δικαίωμα στην εκπαίδευση και το δικαίωμα στην εργασία.

Η Κ. Παρρέν όμως δεν περιορίστηκε απλά και μόνο στην άρθρωση ενός γυναικείου λόγου, αλλά αναζητούσε την επικοινωνία με το εξωτερικό. Μέσω του συζύγου της, ο οποίος αργότερα ίδρυσε το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, ήρθε εύκολα σε επαφή με τα ευρωπαϊκά κινήματα της εποχής και φυσικά με το φεμινιστικό, που ξεκίνησε στο Seneca Falls της Νέας Υόρκης το 1848. Από νωρίς, άρχισε να αντιπροσωπεύει τις Ελληνίδες στα Διεθνή Γυναικεία Συνέδρια (Παρίσι 1889, Σικάγο 1893 κ.λ.π.) και το 1896 ίδρυσε τη «Μεγάλη Ένωση των Ελληνίδων» κάτω από την αιγίδα της Διεθνούς Ένωσης Γυναικών. Πρόκειται για τη νεοσύστατη Ένωση των Ελληνίδων που πρωτοστάτησε στην περίθαλψη των Κρητών προσφύγων και στην αποστολή ρουχισμού στον στρατό, και κυρίως στην ίδρυση κινητών χειρουργείων για το μέτωπο κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897. Η Παρρέν δεν έχανε ευκαιρία να τονίζει την αξιόλογη συμβολή των γυναικών στην επίλυση των προβλημάτων της ελληνικής κοινωνίας και μέσα από αυτήν την οδό να απαιτεί ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση και την αμειβόμενη εργασία.

Με την έκδοση της εφημερίδας, έγινε μία από τις ηγετικές πνευματικές προσωπικότητες της Ελλάδας. Το κοινωνικό και λυτρωτικό της έργο δεν ξεχάστηκε ποτέ. Ακόμα και το λογοτεχνικό της έργο – μέσα στο οποίο η φιλογυνική της ιδεολογία βρήκε έκφραση – αν και για πολύ καιρό είχε λησμονηθεί, ελκύει τώρα πια το ενδιαφέρον των μελετητών. Πρόκειται για την τριλογία «Τα βιβλία της Αυγής».[9] Ο συμβολικός αυτός τίτλος αναφέρεται στο όραμα για το ξημέρωμα μιας νέας εποχής, όπου η ισοτιμία και η δικαιοσύνη στις σχέσεις των δύο φύλων θα επικρατήσει, έτσι ώστε γυναίκες και άνδρες, με ίσες μορφωτικές και εργασιακές ευκαιρίες, να καλλιεργήσουν ολοκληρωμένους, ειλικρινείς χαρακτήρες και να επιτύχουν ευτυχισμένες και ισόρροπες σχέσεις.

Συνοψίζοντας, η Καλλιρρόη Παρρέν -συνεπής στο όραμα της γυναικείας απελευθέρωσης- έθεσε στην υπηρεσία αυτής της προσδοκίας ολόκληρή τη ζωή της. Το διδασκαλικό της έργο, η διεύθυνση των παρθεναγωγείων, η έκδοση της εφημερίδας, η κοινωνική δραστηριοποίηση, η λογοτεχνική έκφραση, ο διεκδικητικός λόγος και η μαχητική της δράση δεν είναι τίποτα περισσότερο από εκφάνσεις της λαμπρής και ανατρεπτικής αυτής προσωπικότητας. Η ανάγνωση της Εφημερίδος των Κυριών είναι ίσως ο πιο κατάλληλος τρόπος, για να προσεγγίσει κανείς το μέγεθος και την ακτινοβολία αυτής της γυναίκας, που έμπρακτα απέδειξε την έννοια της γυναικείας χειραφέτησης.

 Μαρία Γριβέα

Φιλόλογος

Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης

Παν. Κρήτης στη Νεοελληνική Φιλολογία

 

                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Αναστασοπούλου Μαρία, Φεμινιστική συνείδηση και λογοτεχνική αναπαράσταση στην καμπή του 19ου αιώνα. Η τριλογία της Καλλιρρόης Σιγανού – Παρρέν, στο περ. Θέματα Λογοτεχνίας τ.χ. 8 (Μάρτιος – Ιούνιος 1998) σελ. 110-136.

 

Βαρίκα Ελένη, Μια δημοσιογραφία στην υπηρεσία της ‘γυναικείας φυλής’, στο περ. Διαβάζω τ.χ. 198 (14-9-1988) σελ. 6-10.

 

Βαρίκα Ελένη, Η Εξέγερση των Κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907, Κατάρτι, Β΄έκδοση.

 

Ζιώγου – Καραστεργίου Σιδηρούλα, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεοελαίας, Αθήνα 1986.

 

Ροίδης Εμμανουήλ, Αι απόστολοι της γυναικείας χειραφετήσεως, στο Ροίδης Εμμανουήλ, Άπαντα, επιμ. Α. Αγγέλου, Φιλολογική βιβλιοθήκη 1, Εκδοτική «Ερμής» Ε.Π.Ε,  Αθήνα 1978 τ. 5ος (1894-1904), σελ. 121-131 και 258-262.

 

Σαρλικιώτη Χαρά, Ο γυναικείος τύπος του προηγούμενου αιώνα, στο περ. τότε 1 (Μαϊος 1983) σελ. 13-22.

 

Φουρναράκη Ελένη, Εκπαίδευση και Αγωγή των κοριτσιών, Ελληνικοί Προβληματισμοί (1830-1910), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Αθήνα 1987, σελ.13-72.

 

Ψαρρά Αγγέλικα, Άμα η όρνιθα αρχίση να λαλή ως πετεινός, σφάξε την αμέσως (Η διαμάχη Ροίδη – γραφουσών), στο περ. σκούπα  τ.χ. 3 (Δεκέμβριος 1979) σελ. 3- 13.

 

Ψαρρά Αγγέλικα, Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα, στο περ. σκούπα 2 (Ιούνης 1979) σελ. 3-13.

 

Ψαρρά Αγγέλικα, Εφημερίς των Κυριών, στο περ. σκούπα τ.χ.1 (Γενάρης 1979) σελ. 5-13.

 

 

 


[1] Μαρία Αναστασοπούλου, Φεμινιστική συνείδηση και λογοτεχνική αναπαράσταση στην καμπή του 19ου αιώνα. Η τριλογία της Καλλιρρόης Σιγανού – Παρρέν, στο περ. Θέματα Λογοτεχνίας τχ 8 (Μάρτιος – Ιούνιος 1998) σελ. 115.

[2] Ελένη Βαρίκα, Μια δημοσιογραφία στην υπηρεσία της ‘γυναικείας φυλής’, στο περ. Διαβάζω τχ 198 (14-9-1988) σελ. 6.

[3] Βλ. Βαρίκα (1988), σελ. 7.

[4] Για τη διαμάχη βλ. Αγγέλικα Ψαρρά, Άμα η όρνιθα αρχίση να λαλή ως πετεινός, σφάξε την αμέσως (Η διαμάχη Ροίδη – γραφουσών), στο περ. σκούπα  τχ 3 (Δεκέμβριος 1979) σελ. 3- 13 και Ροίδης Εμμανουήλ, Αι απόστολοι της γυναικείας χειραφετήσεως, στο Ροίδης Εμμανουήλ, Άπαντα, επιμ. Α. Αγγέλου, Φιλολογική βιβλιοθήκη 1, Εκδοτική «Ερμής» Ε.Π.Ε,  Αθήνα 1978 τ. 5ος (1894-1904), σελ. 121-131 και 258-262.

[5] Βλ. Αγγέλικα Ψαρρά, Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα, στο περ. σκούπα 2 (Ιούνης 1979) σελ. 3-13.

[6] Βλ. Αγγέλικα Ψαρρά, Εφημερίς των Κυριών, σκούπα 1 (Γενάρης 1979) σελ. 5-6, όπου περιέχεται η προγραμματική δήλωση του περιοδικού.

[7] Χαρά Σαρλικιώτη, Ο γυναικείος τύπος του προηγούμενου αιώνα, στο περ. τότε 1 (Μαϊος 1983) σελ. 20.

[8] Σιδηρούλα Ζιώγου – Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεοελαίας, Αθήνα 1986, σελ. 275-6.

[9] Για το λογοτεχνικό έργο της Παρρέν βλ. Αναστασοπούλου (1998) σελ.117-134.

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: