Άγονη γραμμή

17 Αυγούστου 2012

Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης

Filed under: Παπαδάκης Κωστής — Άγονη Γραμμή @ 6:16 μμ
Tags:

Βιβλιοκριτικές:

Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ Γ. ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ*

Ο συγγραφέας του βιβλίου με τον παραπάνω τίτλο, Κωστής Ηλ. Παπαδάκης, είναι ο πασίγνωστος, ακούραστος πνευματικός εργάτης του Ρεθύμνου, έργα του οποίου είναι εννέα ιστορικές μονογραφίες και πάρα πολλές άλλες εργασίες ιστορικού, γλωσσικού και λαογραφικού ενδιαφέροντος. Είναι ο άνθρωπος που έχει αφιερώσει ολόκληρο το είναι του στην υπηρεσία της έρευνας και της μελέτης τοπικών και όχι μόνο, ιστορικών, κυρίως, θεμάτων.

Με το τελευταίο του αυτό βιβλίο ο Κωστής Ηλ. Παπαδάκης αναδεικνύεται κορυφαίος ερευνητής του τοπωνυμικού του τόπου μας και καταξιώνεται στον χώρο της μελέτης του. Το βιβλίο δεν είναι μια απλή καταγραφή τοπωνυμίων, αλλά σε βάθος μελέτη τους, όμοια της οποίας, εγώ τουλάχιστον, δεν ξέρω σ’ ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, εκτός από μία, αν δεν κάνω λάθος, που αφορά στη Ρόδο. Είναι ένα έργο ζωής, γιατί, οπωσδήποτε, ο δρόμος για τη συλλογή και την επεξεργασία των στοιχείων της θα ήταν μακρύς και επίπονος.

Στην κυριολεξία είναι ένα σύγγραμμα, στο οποίο εξετάζεται, κατ’ αρχήν το ιστορικό, κοινωνικό, λαογραφικό κ.λπ. περίγραμμα των 39 χωριών της επαρχίας και μετά καταγράφονται τα τοπωνύμιά τους καθώς και οι συνθήκες που συνέβαλαν στην καθιέρωσή τους, για το καθένα ξεχωριστά.

Ιδιαίτερα εντυπωσιάζει η ετυμολογία τους, η οποία είναι επιστημονικά πλήρως τεκμηριωμένη, με τις πλούσιες παραπομπές και τις αμέτρητες διευκρινίσεις. Εντυπωσιάζει επίσης και το εύρος της βιβλιογραφίας που χρησιμοποιείται, την οποία, κυριολεκτικά, έχει ο συγγραφέας πλήρως εκμεταλλευθεί.
Το βιβλίο αποτελεί, έτσι, ένα τέλειο υπόδειγμα καταγραφής και μελέτης των τοπωνυμίων, για καθένα που θέλει να ασχοληθεί στα σοβαρά με το θέμα του τοπωνυμικού του τόπου μας.

Σκέπτομαι, έτσι, ότι, αν υπήρχαν παρόμοιες εργασίες για όλα τα επί μέρους γεωγραφικά διαμερίσματα του νησιού μας, θα σωζόταν ολόκληρος ο τοπωνυμικός πλούτος του και μέσα απ’ αυτόν η πλούσια γλωσσική, ιστορική και λαογραφική μας παράδοση, η οποία συνεχώς χάνεται, κάτω από την πίεση των ισχυρών σημερινών αλλοτριωτικών επιδράσεων, που ασκούνται από τη λαίλαπα της παγκοσμιοποίησης.

Ειλικρινά στέκομαι «ενεός» μπροστά στην πληθωρική και ολοκληρωμένη εργασία για το τοπωνυμικό του Αγίου Βασιλείου του Κωστή Ηλ. Παπαδάκη κι εύχομαι ολόψυχα να βρεθούν μιμητές του σ’ αυτό το σημαντικό, αλλά ανεξερεύνητο τομέα της επιστήμης.

*επίτιμος σχολ. σύμβουλος
2. Τοπωνυμικό της επαρχίας Αγίου ΒασιλείουThursday, 05 Ιουλίου 2012Το Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο που έγινε το 2008 για την περιοχή της πρώην επαρχίας (και σημερινού Δήμου) Αγ. Βασιλείου έχει συνδεθεί μέχρι σήμερα με δύο πολύτιμους, από άποψη ιστορική, κοινωνική και πολιτιστική, τόμους:1) Το πρωτόκολλο του συμβολαιογράφου Αντρέα Καλλέργη, όπου καταγράφονται δικαιοπραξίες του 17ου αιώνα, λίγα χρόνια πριν οι Βενετοί νικηθούν και πατήσουν την Κρήτη οι Τούρκοι. Τα στοιχεία άντλησε από τα αρχεία Βενετίας ο Γ. Γρυντάκης.2) Τα χωριά της π. επαρχίας Αγίου Βασιλείου νομού Ρεθύμνου.Στις 608 σελίδες του ο αναγνώστης βρίσκει στοιχεία πολύτιμα για την ιστορία, τη φυσιογνωμία και τους ανθρώπους όλων των χωριών που απαρτίζουν το σημερινό Δήμο Αγίου Βασιλείου, αλλά και όλων των οικισμών (αποτυπώνονται σε χάρτη) που υπήρξαν στην περιοχή από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Είναι έργο συλλογικό.Από σήμερα υπάρχει στα βιβλιοπωλεία ένας ακόμη τόμος σχετιζόμενος με το παραπάνω διεθνές συνέδριο. Είναι το «Τοπωνυμικό της επαρχίας Αγίου Βασιλείου» του γνωστού Ρεθεμνιώτη -Αγιοβασιλειώτικης καταγωγής- συγγραφέα Κωστή Η. Παπαδάκη.Στις 656 σελίδες του τόμου καταχωρούνται περί τα 8.000 τοπωνύμια όλης της περιοχής, από την Αγία Γαλήνη μέχρι το Ροδάκινο, τις Καρίνες και το Κέδρος. Τη συλλογή και κατάταξη των τοπωνυμίων έκαμε ο ακούραστος θεολόγος και φιλόλογος σε χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των 15 ετών. Έτσι, ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να δει και να μελετήσει 8.000 τοπωνύμια, τα οποία είναι «επιγραφαί γεγλυμμέναι επί του εδάφους».Ο συγγραφέας προτάσσει κατατοπιστικά προλεγόμενα, στα οποία δίδει στοιχεία ιστορικά και μεθοδολογικά για τη συλλογή, κατάταξη, μελέτη, ετυμολόγηση αυτού του πολύτιμου γλωσσολογικού υλικού. Στη συνέχεια αναγράφει τους οικισμούς των απογραφών Βενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας, καθώς και τους σημερινούς οικισμούς.Τα τοπωνύμια καθενός οικισμού (πρώτος ο Αγαλλιανός, τελευταίος το Φραττί) γράφονται σε αλφαβητική σειρά, αφού πρώτα δοθούν στοιχεία για την ιστορία, την περιοχή και τους ανθρώπους καθενός οικισμού. Για καθένα τοπωνύμιο σημειώνεται η θέση του (ανατολικά, δυτικά, νότια…) σε σχέση με τον οικισμό, στην περιοχή του οποίου ανήκει. Για όλα σχεδόν τα τοπωνύμια παραπέμπει τον αναγνώστη στο τέλος της αλφαβητικής σειράς και σημειώνει τους ντόπιους κατοίκους που του έδωσαν τα κατατόπια του χωριού τους. Ακόμη, δίδει πολύτιμες πληροφορίες για την προέλευση της ονομασίας, στοιχεία ιστορικά, καθώς και στοιχεία σχετικά με τη χριστιανική παράδοση και λατρεία, τη γεωμορφολογία, την ύπαρξη πηγών, περιβολιών, αμπελιών, ελαιώνων, φυτών, δασικών εκτάσεων. Η ετυμολογική προέλευση των περισσοτέρων από τα τοπωνύμια είναι τόλμημα του συγγραφέα, αλλά και στολίδι της όλης πολύμοχθης εργασίας του.Πολλά τοπωνύμια υπάρχουν ίδια σε πολλά χωριά. Όλα σημειώνονται, πράγμα που θα διευκολύνει μελλοντική συγκριτική έρευνα-μελέτη.Το πλεονέκτημα του νέου βιβλίου του Κωστή Παπαδάκη, είναι ότι αυτό μπορεί να αποτελέσει πηγή άντλησης πληροφοριών για ειδικούς επιστήμονες (ονοματολόγους, λαογράφους, ιστορικούς, συγκριτικούς γλωσσολόγους…) για δε τον πολύ κόσμο και ειδικότερα όσους προέρχονται από τα χωριά του Άι Βασίλη θα είναι ένα ευχάριστο και νοσταλγικό ανάγνωσμα.Θεόδωρος ΠελαντάκηςΣημειώσεις:1) Το «Τοπωνυμικό» είναι έργο ζωής του ακούραστου Κωστή Η. Παπαδάκη, επειδή είναι αποτέλεσμα πρωτογενούς έρευνας με τους ανθρώπους όλων των οικισμών της π. επαρχίας (και σημερινού Δήμου) Αγ. Βασιλείου. Για το λόγο αυτό το περιλάβαμε στους καρπούς του Συνεδρίου.
2) Το νέο βιβλίο είναι μια ακόμη εκδοτική επιτυχία της «Γραφοτεχνικής».
3) Η ολοκλήρωση των τριών υπόλοιπων τόμων του Συνεδρίου μας είναι σε καλό δρόμο.
3. Κωστής Ηλ. Παπαδάκης, «Τοπωνυμικό της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου», Ρέθυμνο 2011Saturday, 14 Ιουλίου 2012- Ρεθεμνιώτικα Νέα – Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΦΡΥΓΑΝΑΚΗ
Είναι γνωστή η ανένδοτη αντιστασιακή στάση του φίλου Φιλολόγου και Θεολόγου Κωστή Ηλία Παπαδάκη απέναντι στην ιστορική λήθη με όπλα τα εκδοτικά του «λιθαράκια» αρχικά και τους εκδοτικούς του «λίθους» στη συνέχεια. Αυτή τη φορά όμως μας εξέπληξε ακόμη περισσότερο, καθώς ξεπέρασε κάθε προηγούμενο προσθέτοντας ένα εκδοτικό «ογκόλιθο» στα αμυντικά τείχη της μνήμης.
Πρόκειται για τον 655 σελίδων Ε` τόμο των Πρακτικών του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου, που έγινε το 2008 για την πρώην επαρχία (και σημερινό Δήμο) Αγ. Βασιλείου, με τον τίτλο «Τοπωνυμικό της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου», που εκδόθηκε από τη «ΓΡΑΦΟΤΕΧΝΙΚΗ Α.Ε.Ε.»Το τεράστιο αυτό τοπωνυμικό ψηφιδωτό συντίθεται από 8.000 τοπωνυμικές ψηφίδες-«επιγραφάς γεγλυμμένας επί του εδάφους», κατά την έκφραση του μεγάλου Αγιοβασιλειώτη γλωσσολόγου Γ. Χατζηδάκη- και κάθε ψηφίδα από μία ποικιλία επιμέρους ψηφιδίων, που κεντρίζουν το ενδιαφέρον και του πιο «δύσκολου» και απαιτητικού αναγνώστη, ειδικού και μη, ντόπιου και μη…Το έμπειρο και καλοπροαίρετο μάτι διακρίνει πίσω από κάθε ψηφίδα ή ψηφίδιο το χρόνο και το μόχθο που αψήφησε το ανήμερο μεράκι του ερευνητή και συνταξιούχου πια εκπαιδευτικού αλλά εφ’ όρου ζωής δασκάλου.Τα τοπωνύμια ως άυλα συστατικά στοιχεία της ταυτότητας ενός τόπου, που του εξασφαλίζουν την πολύτιμη τέταρτη διάσταση του ιστορικού χωροχρόνου, αποτελούν μια πολύτιμη ιστορική ή μικροϊστορική παρακαταθήκη. «Τα τοπικά ονόματα», γράφει ο Σπύρος Λάμπρου, «είναι οιονεί τα περισωζόμενα τόξα κατεστραμμένης γέφυρας, ήτις μετάγει από του παρόντος εις το παρελθόν…».Η αλήθεια αυτή επιβάλλει να αντιμετωπίζονται με την ίδια ευαισθησία και ευλάβεια που πρέπει να αντιμετωπίζονται τα αρχιτεκτονικά και τα άλλα υλικά μνημεία, όσο «ασήμαντα» και «ταπεινά» κι αν φαίνονται στα μάτια του ανυποψίαστου και «ανιστόρητου».Σ’ αυτή την αλήθεια στρατεύθηκε ως εθελοντής ο πολυγραφότατος συγγραφέας Κωστής Παπαδάκης σε μια θητεία 15 χρόνων, προκειμένου να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του πιο υψηλού συγγραφικού στόχου του.Το εξαίρετο αυτό «έργο ζωής» (και) διακρίνεται από απόλυτο επιστημονικό σεβασμό στην έννοια του γλωσσικού μνημείου, ως τεκμηρίου πολιτιστικής κληρονομιάς αδιακρίτως περιόδου.Επισημαίνει χαρακτηριστικά στα προλεγόμενά του ο συγγραφέας: «…Κάθε τοπωνύμιο είναι συχνά μια ολόκληρη ιστορία. Κάποτε ανασταίνει μνήμες της νεότερης εποχής, κάποτε θρύλους που τραβούν πολύ παλιότερα, ως τα χρόνια της Ενετικής κυριαρχίας και κάποτε, ακόμα πιο παλιά, αγγίζει τα σπλάχνα του αρχαίου Ελληνισμού».Η τεράστια γλωσσική, ιστορική, εθνολογική, λαογραφική, φυσιογνωστική, και γενικότερα περιβαλλοντική αξία του τοπωνυμικού θησαυρού που φιλοξενεί αυτή η κιβωτός, καθώς και οι προσεγμένες κατασκευαστικές της λεπτομέρειες καθιστούν αναγκαίο τον… εγκιβωτισμό της σε κάθε βιβλιοθήκη, δημόσια ή ιδιωτική-σπιτική.Η κατ’ απόλυτη αλφαβητική σειρά καταγραφή των χωριών του Αγίου Βασιλείου και των αντίστοιχων τοπωνυμίων διευκολύνει την ξενάγηση του αναγνώστη στους χώρους του τοπωνυμικού θησαυροφυλακίου του Κωστή Παπαδάκη, που στα «ατού» του καταγράφονται και η άρτια βιβλιογραφική υποστήριξη∙ η πλουσιότατη τοπωνυμική βιβλιογραφία στο τέλος του βιβλίου∙ η ανάδειξη και του πιο ασήμαντου τοπωνυμίου ως… εν δυνάμει μίτου της Αριάδνης∙ η ευλάβεια ακόμη και σ’ αυτά που έχουν υποστεί… ανήκεστη βλάβη∙ η συγκριτική παρουσίαση ορισμένων τοπωνυμίων∙ η παρακολούθηση των μεταλλασσόμενων φωνητικών και άλλων μορφών τους∙ η τήρηση ισορροπίας ανάμεσα στην παγκοσμιότητα και τοπικότητα∙ η κατά το δυνατόν ορθότερη φωνητική απόδοση κάθε τοπωνυμίου στην κρητική τοπολαλιά∙ η αναφορά διηγήσεων-παραδόσεων σχετικών με τα τοπωνύμια∙ η ετυμολόγηση ακόμη και δυσετυμολόγητων τοπωνυμίων∙ η επισήμανση ακραίων παραδειγμάτων «εξωραϊστικής» μετονομασίας ή εσφαλμένης απόδοσης κάποιων τοπωνυμίων…Δεν πρόκειται, όπως αντιλαμβανόμαστε, απλώς για άλλο ένα εύχρηστο λεξικό από εκείνα που… παρκάρουμε στις βιβλιοθήκες μας για ώρα ανάγκης, όποιος δοκιμάσει να το ανοίξει σε μια τυχαία σελίδα, δύσκολα ξεκολλά και εύκολα παρασύρεται από τα ποικίλα αχνάρια σε δελεαστικά μονοπάτια χωρίς τελειωμό!Πρόκειται, αναμφισβήτητα, για έναν άθλο, με αυτοδίκαιο έπαθλο την αναγνώριση, αν σκεφτούμε και την υπερ-πληθώρα των κρητικών μικροτοπωνυμίων, που οφείλεται στις αυξημένες ανάγκες για ακριβείς καθορισμούς και ονοματοθετικούς προσδιορισμούς της γης, που υπαγορεύθηκαν από τη γεωλογική διαμόρφωση του νησιού, την πλήρη γεωργική και κτηνοτροφική εκμεταλλευσιμότητά του, την πολυκατάτμησή του σε μικροϊδιοκτησίες και την πανσπερμία; ξένων «επισκεπτών» και κατακτητών του που «χρωμάτισαν» τη γλώσσα μας…Είναι όμως άθλος και με την κυριολεκτική έννοια. Ο συγγραφέας, εκτός από τις γραπτές του πηγές (συμβολαιογραφικές και αγρονομικές πράξεις, αρχεία υποθηκοφυλακείων, κείμενα περιηγητών κ.λπ.), διήνυσε πολλά χιλιόμετρα για συχνές επιτόπου επισκέψεις, προκειμένου να αξιοποιήσει τις προφορικές μαρτυρίες πλήθους αξιόπιστων πληροφορητών (αγροφυλάκων, αγροτών, βοσκών, προέδρων και γραμματέων κοινοτήτων, εκπαιδευτικών ή άλλων κατοίκων), που παραθέτει τα ονόματά τους τιμητικά και ευχαριστηριακά. Και έδειξε αξιοθαύμαστη αντοχή!…Σημειώνεται, επίσης, ότι ο συγγραφέας αφιερώνει το βιβλίο του στους Αγιοβασιλειώτες προγόνους του και «σ’ όλους τους ανώνυμους Αγιοβασιλειώτες, που ανά τους αιώνες δημιούργησαν το πολύκλαδο δέντρο του Αγιοβασιλειώτικου τοπωνυμικού».Καταληκτικά θα έλεγα ότι είναι τυχεροί οι τόποι που έχουν τέτοιους ακούραστους πνευματικούς εργάτες- συντηρητές και διασώστες του τοπωνυμικού πλούτου τους ως «κτήματος ες αεί» κατά τη θουκυδίδεια έκφραση.Κωστή, πολλά συγχαρητήρια, πολλά ευχαριστήρια και πολλές ευχές για εξίσου δημιουργική συνέχεια!…
g_frygan@hotmail.com
4. Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου

ΡΕΘΕΜΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ- Tuesday, 17 Ιουλίου 2012
Tα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένα αυξημένο ενδιαφέρον για την έρευνα, καταγραφή και διάσωση των τοπωνυμίων στον ελλαδικό χώρο. Μια σχετική αναζήτηση στο διαδίκτυο αποδεικνύει του λόγου το αληθές. Ανάλογο, αν όχι μεγαλύτερο, είναι το ενδιαφέρον αυτό και στην Κρήτη, όπου υπάρχουν διάσπαρτες σχετικές εργασίες με αποκορύφωμα τα πρακτικά του συνεδρίου Τα Κρητικά Τοπωνύμια, το οποίο διοργανώθηκε στο Ρέθυμνο το 1998 από την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνης. Αλλά και στα επαρχιακά συνέδρια που ακολούθησαν, δηλαδή του Μυλοποτάμου (2003), του Αγίου Βασιλείου (2008) και του Αμαρίου (2010), υπήρξαν πολλές ανακοινώσεις με τοπωνυμικό ενδιαφέρον. Ιδιαίτερα στο συνέδριο για την Επαρχία Αγίου Βασιλείου, στα πλαίσια της έκδοσης των πρακτικών, κυκλοφόρησε πρόσφατα ογκώδης αυτοτελής έκδοση με τίτλο Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου. Συγγραφέας ο χαλκέντερος, πολυγραφότατος συμπολίτης Κωστής Ηλ. Παπαδάκης. Είναι άξιος συγχαρητηρίων και θαυμασμού ο εν λόγω συγγραφέας τόσο για την εργατικότητα και παραγωγικότητά του, όσο και για την ποιότητα και πληρότητα των δημοσιευμάτων του.
Ο τόμος με το Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου εκτείνεται σε 656 σελίδες και περιλαμβάνει τα τπν. 39 χωριών, τα οποία συνολικά ανέρχονται σε μερικές χιλιάδες. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα προσωπικό άθλο του Κωστή Παπαδάκη, ο οποίος είναι αποτέλεσμα μακράς, επίμονης και συστηματικής προσπάθειας. Ένα έργο που μόνο συλλογική προσπάθεια θα μπορούσε να φέρει εις πέρας, κατάφερε να το ολοκληρώσει μόνος του και μάλιστα με εντυπωσιακή αρτιότητα. Γιατί δεν περιορίζεται σε απλή παράθεση των τπν., αλλά διαπραγματεύεται το θέμα του με τέτοιον τρόπο, ώστε το τοπωνυμικό κάθε χωριού να αποτελεί μια αυτοτελή ολοκληρωμένη εργασία. Συγκεκριμένα αρχικά δίδονται γενικές πληροφορίες για κάθε χωριό, όπως θέση, υψόμετρο, πληθυσμός, απόσταση από το Ρέθυμνο κ.ά. Στη συνέχεια προχωρεί σε εκτενή αναφορά στο όνομα του κάθε χωριού τόσο από ετυμολογική όσο και ιστορική άποψη αναφερόμενος στις μέχρι τώρα γνωστές δημοσιευμένες απόψεις, εκφράζοντας παράλληλα και τη δική του άποψη. Ακολουθεί παράθεση των διοικητικών μεταβολών που υπήρξαν για το χωριό στη διάρκεια του χρόνου. Τέλος γίνεται παράθεση των τπν. με γεωγραφικό προσδιορισμό της θέσης τους, αναφορικά με το χωριό, στην περιφέρεια του οποίου ανήκουν. Τα τπν. παρατίθενται σε αιτιατική πτώση και αποδίδονται όπως εκφέρονται από το στόμα του λαού (π.χ. στη Gάτω Βρύση ή στη Dαβέρνα ή στο bόρο τση Λιβάδας). Όμως εκείνο το οποίο θεωρώ ως το σημαντικότερο μέρος του βιβλίου είναι ο σχολιασμός και η τεκμηρίωση της πλειονότητας των αναφερόμενων τπν. Εγχείρημα δύσκολο που απαιτεί σφαιρική γνώση του αντικειμένου και εκτεταμένη έρευνα. Γι’ αυτό σπανίως συναντάμε τοπωνυμικές εργασίες με τέτοια τεκμηρίωση, αφού συνήθως γίνεται απλή παράθεση των τπν. χωρίς κανένα σχολιασμό. Το γεγονός ότι αυτό έγινε σε ένα έργο τέτοιας έκτασης και σε ένα τέτοιο πλήθος τπν. το καθιστά μοναδικό στο είδος του.
Τα τπν. αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της ιστορίας ενός τόπου και η διάσωσή τους από την εξαφάνιση αποτελεί εθνικό καθήκον. Η ερήμωση των χωριών μας και η σταδιακή αναχώρηση των γεροντότερων καθιστά αυτό τον κίνδυνο άμεσο. Για το λόγο αυτό θεωρώ σημαντική τη συμβολή του Κωστή Ηλ. Παπαδάκη στην κατεύθυνση αυτή. Του οφείλουμε ευχαριστίες και συγχαρητήρια.
Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου

ΚΩΣΤΗΣ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ:

5. Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου

Wednesday, 18 Ιουλίου 2012 – Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΕΜΜ. ΜΑΥΡΟΤΣΟΥΠΑΚΗ

Ο Κωστής Ηλ. Παπαδάκης είναι ένας μελετητής-συγγραφέας με θαυμαστή παραγωγικότητα και σίγουρα αξιομνημόνευτο έργο. Τα τελευταία χρόνια, ανά συχνά χρονικά διαστήματα, αποδίδει στους φιλαναγνώστες έργα που αναφέρονται στην τοπική ιστορία, με τη στενότερη ή την ευρύτερη έννοια, ερευνά θέματα κρητολογικού περιεχομένου και αναδεικνύει σημαντικές προσωπικότητες που άφησαν το στίγμα τους στα τοπικά δρώμενα.Όλα αυτά παράλληλα με την μέχρι πρόσφατα εκπαιδευτική επαγγελματική του δραστηριότητα και με πλήθος άλλων κοινωνικών και πνευματικών ενασχολήσεων.
 Το έργο του συνολικά διακρίνεται για την ερευνητική ευσυνειδησία, την παραγωγή πλούσιου πρωτογενούς υλικού, πολύτιμου και για επόμενους μελετητές, την καλλιεργημένη γλωσσική απόδοση, από τη σχολαστική προσφυγή στις πηγές, από ένα συγγραφικό ήθος, που γίνεται αντιληπτό μέσα από την «ευγένεια» του ύφους και τη λεπτότητα της διατύπωσης.
Το τελευταίο συγγραφικό του πόνημα, «Τοπωνυμικό της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου», υπήρξε ένα τόλμημα ως συγγραφική-ερευνητική ιδέα και ένα επίτευγμα ως προς την τελική έκβασή του. Ήταν τολμηρή ιδέα η συγκέντρωση των τοπωνυμίων όλων των χωριών και οικισμών της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου και η έκδοσή τους σε βιβλίο, επειδή, όπως είναι εύκολα κατανοητό, προϋπέθετε πολύ κόπο η συλλογή, ταξινόμηση, επεξεργασία, αντιπαραβολή, και βέβαια η ετυμολόγηση του γλωσσικού υλικού, το οποίο, επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις αποδιδόταν από τους άμεσους πληροφορητές παρεφθαρμένο. Προϋπέθετε, επίσης, χρονοβόρες και κοπιαστικές μετακινήσεις επιτόπου, στις πηγές της άμεσης πληροφόρησης, στα χωριά, και αναζήτηση κατά το δυνατόν έγκυρων πληροφοριών. Προϋπέθετε επίμοχθη εργασία και αφοσίωση, και βέβαια πάντα υπήρχε η αγωνία για την εκδοτική ευόδωση του εγχειρήματος.
Το τελικό αποτέλεσμα αποτελεί αναμφίβολα ένα επίτευγμα, μια προσωπική δικαίωση του συγγραφέα και ταυτόχρονα μια ανεκτίμητη προσφορά, αρχικά προς τον τόπο καταγωγής του, τον Άρδακτο και όλη την Επαρχία Αγίου Βασιλείου, αλλά και στο ευρύτερο επιστημονικό πεδίο που συνδέεται με την τοπική ιστορία, την παράδοση, τη λαογραφία και τη γλώσσα.
Τα τοπωνύμια, «επιγραφαί γεγλυμέναι επί του εδάφους», ρήση του μεγάλου συντοπίτη μας γλωσσολόγου Γεωργίου Χατζηδάκη, είναι η συνομιλία, η συνδιαλλαγή του ανθρώπου με τη γη, με τη φύση, με τη γεωμορφολογία και μέσω αυτών με την ιστορία, με την παράδοση, με την καθημερινότητα. Αντικατοπτρίζουν συχνά την ιδιαιτερότητα του τόπου, τις ασχολίες, την ψυχοσύνθεση των ανθρώπων και είναι αποτυπώματα της πορείας τους στο πέρασμα του χρόνου. Μπορούν να γίνουν ερευνητικό υλικό πλήθους επιστημών, όπως η ιστορία, η Γεωγραφία, η Λαογραφία, η Εθνογραφία, η Φυτολογία, η Γλωσσολογία και εντέλει να συντελέσουν στην απεικόνιση του ιστορικού, κοινωνικού και γεωφυσικού χαρακτήρα μιας περιοχής. Ειδικότερα, είναι μεγάλη η σημασία τους για τη Γλώσσα, τοπικά αλλά και γενικότερα, καθώς αποτελούν ένα πολύτιμο δείγμα της γλωσσικής εξέλιξης από ιστορική, μορφολογική, αλλά και από σημασιολογική άποψη.
Σε καιρούς όπως οι σημερινοί, που περισσότερο τα τοπικά ιδιώματα κινδυνεύουν από την ανεξέλεγκτη παγκοσμιοποιημένη γλωσσική εισβολή και κατά συνέπεια από τη γλωσσική περιθωριοποίηση ή τη λήθη, εργασίες όπως η αναφερόμενη συνιστούν αμυντικά αναχώματα ή, ακόμη περισσότερο, ερεθίσματα ανακίνησης του ενδιαφέροντος για τον παραδοσιακό γλωσσικό και λαογραφικό θησαυρό.
Τον κίνδυνο της απώλειας πολύτιμου γλωσσικού-ονοματολογικού υλικού εξαιτίας της λήθης, που βέβαια συνδέεται και με την προοδευτικά εξελισσόμενη και αναπότρεπτη, όπως φαίνεται, εγκατάλειψη της υπαίθρου, επισημαίνει εύστοχα ο συγγραφέας, διαπιστώνοντας ότι σε σχέση με τα έτη 1953-54, οπότε είχε πραγματοποιηθεί παρόμοια έρευνα από την Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, έχει σήμερα λησμονηθεί το 30% περίπου των τοπωνυμίων. Η δεκαπεντάχρονη, λοιπόν, ερευνητική προσπάθεια του Κωστή Παπαδάκη έχει και για το λόγο αυτό μεγαλύτερη σημασία, καθώς, όπως λέει κι ο ίδιος «καθίσταται κιβωτός διάσωσης του πολύτιμου εθνικού μας θησαυρού, της ελληνικής μας Γλώσσας» στο μέρος που της αναλογεί.
Στα ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα «Προλεγόμενα» του ο συγγραφέας, μεταξύ των άλλων, σημειώνει τους λόγους της ύπαρξης στην Κρήτη περισσότερων από αλλού μικρών τοπωνυμίων (η εκτεταμένη σ’ όλο το νησί γεωργική και κτηνοτροφική εκμετάλλευση, η ποικιλία στη γεωλογική διαμόρφωση και η κατάτμηση της γης σε μικρές ιδιοκτησίες) και εξηγεί τη διάρκεια και τη σταθερότητα της εδώ τοπωνυμικής ονοματοθέτησης, καθώς ο μέσος όρος των κρητικών τοπωνυμίων «προσμετρά σήμερα ηλικία τετρακοσίων και σε πολλές περιπτώσεις άνω των χιλίων ετών». Τονίζει, επίσης, την ανάγκη προστασίας του ονοματολογικού πλούτου της Κρήτης από την -στο παρελθόν κυρίως- τάση μετονομασίας των ξενικής κατακτητικής προέλευσης ονομάτων. Επισημαίνει ότι η φαινόμενη ξενική -τουρκική τις περισσότερες φορές- ονοματοδότηση μπορεί να είναι προϊόν λανθασμένης ετυμολογικής ερμηνείας, αλλά ακόμη κι αν το τοπωνύμιο ανάγεται στην τουρκική κατάκτηση, πρέπει να παραμείνει όπως είναι ως σημείο ιστορικής μνήμης.
Η δομή και η μεθοδολογία της εργασίας χαρακτηρίζεται από τη γνωστή από προηγούμενα έργα συστηματικότητα και επιμέλεια του συγγραφέα. Δίνονται αρχικά γενικά γεωγραφικά, ιστορικά, διοικητικά και ονοματολογικά στοιχεία για την Επαρχία Αγίου Βασιλείου και στη συνέχεια παραθέτονται πίνακες των οικισμών της σύμφωνα με τον κατάλογο του 1577 του Fr. Barozzi και την τουρκική απογραφή του 1659. Ακολουθεί η αλφαβητική αναφορά στα τοπωνύμια του κάθε χωριού. Για κάθε οικισμό παρουσιάζονται πρώτα λίγα εισαγωγικά στοιχεία που αφορούν τη θέση του στην Επαρχία, την ετυμολογία του ονόματός του και τις μορφές με τις οποίες αυτό απαντά στις απογραφές από το 1577 μέχρι σήμερα. Τα τοπωνύμια προσδιορίζονται και με βάση το γεωγραφικό τους προσανατολισμό σε σχέση με το χωριό και δίνεται η ετυμολογική ερμηνεία τής κάθε ονομασίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα ονόματα που ανάγονται σε απώτερους ιστορικά χρόνους και ο συσχετισμός τους με την αρχαιολογική έρευνα. Επίσης, όσα συνδέονται με θρύλους ή παραδόσεις, στα οποία ο Κωστής Παπαδάκης δίνει ιδιαίτερη έμφαση. Αναφέρει, επ’ αυτού, χαρακτηριστικά την άποψη του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου Γιαννουλάτου: «Από μια τέτοια θεώρηση αναβλύζει βαθύς σεβασμός για τις τοπικές παραδόσεις, γιατί μέσω αυτών αποκαλύπτεται η ιδιαίτερη ωραιότητα της κοινής ανθρώπινης φύσης στη συγκεκριμένη περιοχή. Είναι γεγονός ότι το κάθε χωριό παλιά ένιωθε σαν μια οικογένεια. Όλοι μαζί έπιναν νερό από τον μαστραπά ή το τάσι στην κοινοτική βρύση, όπως ακριβώς μεταλάμβαναν από το ίδιο κοχλιάριο από το χέρι του παπά στην εκκλησία. Η εν λόγω ισορροπία μεταξύ της παγκοσμιότητας και της τοπικότητας μας προσφέρει μια άλλη αίσθηση, για να ατενίζουμε, επίσης, με σεβασμό τις τοπικές θρησκευτικές και λοιπές παραδόσεις των άλλων λαών και να ανακαλύπτουμε το παγκόσμιο νόημα το οποίο κρύβουν στην ιδιομορφία τους».
Αξιοσημείωτη, επίσης, είναι και η συγκριτική εξέταση που γίνεται ανάμεσα σε παρόμοια τοπωνύμια διαφορετικών οικισμών, η οποία οδηγεί σε ενδιαφέρουσες γλωσσικές παρατηρήσεις και συσχετισμούς. Ακόμη κι όταν μια ετυμολόγηση τοπωνυμίου παρουσιάζει δυσκολίες και δημιουργεί αβεβαιότητα, η όλη προσπάθεια, η απορία, οι πιθανολογήσεις, τα ερωτήματα, όλα αυτά, είναι μια γοητευτική πνευματική αναζήτηση που κινητοποιεί το νου και συχνά το συναίσθημα. Γιατί, βέβαια, η σημαντικότητα και το κύριο ενδιαφέρον της εργασίας βρίσκεται όχι στα εύκολα ερμηνευόμενα τοπωνύμια, αλλά στα δυσερμήνευτα και σ’ εκείνα που αναφέρονται σε πρόσωπα ή γεγονότα ιστορικής ή κοινωνικής βαρύτητας, σ’ αυτά που αποδίδουν ένα θρύλο που παραδόθηκε από στόμα σε στόμα. Ο συγγραφέας-ερευνητής στις περιπτώσεις αυτές εξετάζει με εξαντλητικό τρόπο τις εκδοχές που υπάρχουν, παραθέτει πηγές, υποθέτει και προτείνει τις δικές του ετυμολογικές λύσεις.
Χρόνος, τόπος, πρόσωπα, φυτωνύμια, ζωωνύμια, παραδόσεις, έθιμα, εργασιακές συνθήκες, λατρευτικές και ψυχαγωγικές συνήθειες, ένας ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος του παλιού καιρού στην Επαρχία Αγίου Βασιλείου, αποτυπώνεται μέσα από την τοπωνυμική ονοματοδότηση που με κόπο, μεράκι και δημιουργικό οίστρο συνέλεξε, επεξεργάστηκε, ερμήνευσε και παρουσίασε ο Κωστής Ηλ. Παπαδάκης στο σημαντικό αυτό βιβλίο. Ένα βιβλίο το οποίο ως αποτέλεσμα επιβραβεύει την προσπάθειά του, που θα αποτελεί πηγή αναφοράς σε επόμενους ερευνητές, αλλά κυρίως σ’ εκείνους που θέλουν να διατηρούν ζωντανούς τους δεσμούς τους με τον τόπο καταγωγής τους, στους αγιοβασιλειώτες που θέλουν να γνωρίζουν ποιοι είναι κι από πού υπήρξαν, για να μπορούν και μελλοντικά παρόμοια να υπάρχουν. Το βιβλίο του Κωστή Ηλ. Παπαδάκη υπηρετεί και αυτήν τη σκοπιμότητα, καθώς εντάσσεται στα εκδοτικά πεπραγμένα του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου: « Η π. επαρχία Αγίου Βασιλείου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα», που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2008.

6. ΝΙΚΟΥ ΔΕΡΕΔΑΚΗ
ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Με ιδιαίτερη χαρά παρέλαβα πριν από μερικές ημέρες το νέο συγγραφικό πόνημα του εκλεκτού φίλου, φιλόλογου και θεολόγου, Κωστή Ηλ. Παπαδάκη. Γνώριζα ότι ο Κωστής τα τελευταία χρόνια ασχολούνταν νυχθημερόν με την πρώην επαρχία Αγ. Βασιλείου. Παρακολουθούσα στον τοπικό Τύπο τα σημειώματά του για τα χωριά και τους οικισμούς της περιοχής.
Όταν, όμως, μου εγχείρισε τον παρόντα τόμο, εντυπωσιάστηκα από την εργώδη προσπάθεια του συγγραφέα: 650 σελίδες και 8.000 τοπωνύμια από τους 39 οικισμούς του Δήμου, πλέον, Αγίου Βασιλείου.
Όπως αναφέρει στα «Προλεγόμενα» ο συγγραφέας, «Τα τοπωνύμια, οι ονομασίες, δηλαδή, που ο άνθρωπος έδωσε στους επιμέρους τόπους της ελληνικής υπαίθρου είναι δημιούργημα της λαϊκής σοφίας και αποτελούν μια άλλη σημαντική συνιστώσα της ονοματολογικής διαδικασίας. Είναι στενά συνδεδεμένα με τη μορφή και τη φύση του εδάφους, την πανίδα και τη χλωρίδα, τους ανθρώπους που κατοικούν στην περιοχή, την ιστορία, τα έθιμα και τις παραδόσεις. Γι αυτό η μελέτη τους είναι σπουδαιότατη τόσο για τη Γεωγραφία, όσο και για την Ιστορία την Εθνολογία και τη Λαογραφία, τη Φυτολογία και τη Ζωολογία. Κάθε τοπωνύμιο είναι συχνά μια ολόκληρη ιστορία. Κάποτε ανασταίνει μνήμες της νεότερης εποχής, κάποτε θρύλους που τραβούν πολύ παλιότερα, ως τα χρόνια της ενετικής κυριαρχίας και κάποτε, ακόμα πιο παλιά, αγγίζει τα σπλάχνα του αρχαίου Ελληνισμού».
Παρακάτω, ο Κωστής Ηλ. Παπαδάκης χαρακτηρίζει «έργο εθνικής σημασίας» τη διάσωση του τοπωνυμικού πλούτου της χώρας, αφού [η μελέτη αυτή] καθίσταται «κιβωτός διάσωσης του πολύτιμου εθνικού μας θησαυρού, της ελληνικής μας Γλώσσας».
Ερχόμαστε να προσυπογράψουμε τη θέση αυτή του συγγραφέα, αφού η λεξιπενία διαπέρνα, πλέον, κάθετα τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, με αποτέλεσμα λέξεις και όροι της πάλαι ποτέ πλούσιας ελληνικής γλώσσας, να θυσιάζονται στο βωμό της λήθης και των νεολογισμών. Επιπρόσθετα, η τοπωνυμική αυτή μελέτη, επιχειρείται ως ανάχωμα στην υφεσιακή κρίση που βιώνει τα τελευταία χρόνια η ελληνική κοινωνία. Κρίση, που εκτός από οικονομικά, έχει και κοινωνικά και πολιτιστικά-πολιτισμικά χαρακτηριστικά.
Η ελληνική γη και ιδιαίτερα η ελληνική ύπαιθρος, ερημώνεται μέρα με τη μέρα. Οι ντόπιοι, αυτόχθονες «ακρίτες» εγκαταλείπουν τις εστίες τους, τα μέρη που μεγάλωσαν αυτοί και οι πρόγονοι τους, και τα «παραχωρούν», πολλές φορές έναντι «πινακίου φακής», είτε στους οικονομικούς μετανάστες, είτε, τελευταία, στα φουσκωμένα πορτοφόλια των Ευρωπαίων εταίρων μας, που σπεύδουν να αγοράσουν φτηνή ελληνική γη, εκμεταλλευόμενοι την κρίση που μαστίζει τη χώρα. Μαζί με τη γη, όμως, ξεπουλιέται και χάνεται και η πλούσια πολιτιστική κληρονομιά μας, μέρος της οποίας αποτελούν τα τοπωνύμια.
Αυτό τον ορατό κίνδυνο αντιλήφτηκε ο συγγραφέας  κι έσπευσε, έστω και την ύστατη ώρα, να διασώσει και να παραδώσει στις επόμενες γενιές, όχι τη γη των προγόνων τους, αλλά κάτι ακόμα πολυτιμότερο: την ιστορία της. Γιατί, όπως έχει πει και ο μεγάλος ιστορικός Φ.Κ. Βώρος, «λαός που δεν σέβεται και δεν γνωρίζει την ιστορία του, δεν έχει ούτε παρόν ούτε μέλλον».
Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στον Κωστή Ηλ. Παπαδάκη για το μνημειώδες έργο του, παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές. Θερμά συγχαρητήρια αξίζουν και στους διοργανωτές του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου για την πρώην επαρχία Αγίου Βασιλείου, μέρος των πρακτικών του οποίου είναι και η συγκεκριμένη μελέτη.

Advertisements

1 σχόλιο »

  1. Όλες οι στεναχώριες σου να πάνε να χάθουνεκαι όλα σου τα θέλω σου να πραγματοποιηθούνε!

    Σχόλιο από greecelands — 6 Σεπτεμβρίου 2012 @ 8:59 πμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: